Sociale wijkteams, beter met bewoners aan het roer

  • Sociale wijkteams zijn de nieuwe barrière tussen bewoners en zorg. Het doel was laagdrempelige zorg zonder bureaucratische rompslomp, als uitvloeisel van de decentralisaties en bezuinigingen. Eén integrale aanpak, in plaats van ondersteuning versnipperd over talloze zorgorganisaties. “Wat kunt u zelf?”, is de vraag die de generalisten stellen aan hulpbehoevende bewoners, maar de bewoner als actieve ondersteuner wordt gepasseerd. Daar zijn argumenten voor: intensieve en privacygevoelige onderwerpen kun je niet aan bewoners overlaten, continuïteit ontbreekt, bewoners zijn niet professioneel, et cetera.

    Maar laagdrempelige zorg is juist gebaat bij een actief lokaal netwerk. Bewoners signaleren sneller problemen in hun directe omgeving. Zij zijn prima in staat om (lichtere) zorgtaken op zich te nemen –  zo weet het Landelijk Samenwerkingsverband Actieve bewoners (LSA) op basis van voorbeelden in het land – maar weten vooral wanneer hun medebewoners behoefte hebben aan zorg en ondersteuning. Bewoners moeten daarom een grotere rol krijgen in sociale wijkteams dan nu het geval is.

    Interdisciplinair teamwork

    Zorgprofessionals van verschillende disciplines weten elkaar altijd al te vinden. Zo’n tien jaar geleden begon de overheid zich nadrukkelijk met die zorgnetwerken te bemoeien, tot de crisis uitbrak en vervolgens het idee van de decentralisaties begon te materialiseren. Tastbaar resultaat van het nieuwe paradigma waren de sociale wijkteams: een impuls om interdisciplinair op wijkniveau samen te werken voor een betere professionele aanpak. Geen specialisten, maar generalisten die even gemakkelijk een praatje maken met eenzame senioren, als bewoners helpen in hun communicatie met schuldeisers.

    Zeventig procent van de Nederlandse gemeenten hebben inmiddels een of meer wijkteams, terwijl honderd procent zich bemoeit met professionele samenwerking bij zorg op wijkniveau. Dat is nog steeds een opmerkelijk top-down benadering van zorg, waarvan in de praktijk het leeuwendeel voor de rekening komt van bewoners: mensen die er niet voor betaald worden. Zij manifesteren zich in een realiteit van overheidsbemoeienis, omdat zij zien wat er om hen heen gebeurt.

    Een paar voorbeelden. In Den Haag hebben Leo en Netty Olffers onder de naam Laakse Lente hun huiskamer letterlijk opengezet voor ouderen uit hun wijk, voor een praatje of om vragen te beantwoorden. In de zorgcoöperatie Zorgvrijstaat Rotterdam West maken vrijwilligers zich sterk voor hun medebewoners via onder andere aanschuifmaaltijden, een klussendienst en hulp in de schuldsanering. En bij BewonersBedrijven zoals Malburgen (Arnhem), Beien (Enschede) en Op Eigen Houtje (Emmen) zoeken vrijwilligers nieuwe manieren om, eventueel in samenwerking met instellingen, zorg simpeler, toegankelijker en goedkoper te maken voor buurtbewoners die het nodig hebben.

    Wanneer bewonersgroepen zorg organiseren, gebeurt dat omdat er vraag naar is. ‘Ontmoeting’ prijkte bovenaan de behoeftepeilingen die buurthuizen hielden rondom de Provinciale Staten-verkiezingen in maart (in het kader van het LSA-project Kiezen voor ontmoeting) – buurthuizen en andere samenkomstplekken zijn daarop een bottom-up antwoord. Maar het gaat veel verder: signaleren, informeren, doorverwijzen, vraag en aanbod matchen, en zelfs het via zorgcoöperaties aanbieden van betaalde zorgdiensten gebeurt overal, en met succes.

    Ondanks die immense eigen kracht in Nederland werkt nog maar 12 procent van alle sociale wijkteams samen met vrijwilligers. De ogen van de professioneel ingerichte teams blijven, vaker onbewust dan bewust, gesloten voor de essentiële input van de grootste ervaringsdeskundigen van de wijk. Dat moet beter.

    Het gaat om opdrachtgeverschap

    Eén aanpak is er niet. Eerder dit jaar nodigde het LSA actieve bewoners, professionals en gemeenteambtenaren uit voor een inspiratiedag, waar verschillende cases de revue passeerden. Het Arnhemse BewonersBedrijf Diagonaal zet contacten op en zorgt voor doorverwijzing naar professionals. Vanuit het Buurtkantoor Doornakkers organiseren Eindhovenaren coachingsprojecten om talenten en passies van medebewoners die moeilijk meekomen te ontwikkelen. Nog een stap verder gaat Stichting BewonersBedrijven Zaanstad. In de Zaanstreek zijn bewoners onderdeel van twee wijkteams zelf, zijn zij onderaannemer, en draaien zij mee op thema’s als welzijn, zorg, werk en inkomen – ‘hardere’ thema’s als jongerenwerk en schuldhulpverlening komen exclusief voor de rekening van professionals. Het volgende doel van de stichting is zelf aanbesteden.

    Het samenbrengen van dergelijke voorbeelden op een inspiratiedag leidt tot vragen, kritiek en discussie. Zijn bewoners wel in staat een leidende rol op zich te nemen? Moet er een gelijkwaardige positie van bewoners en professionals komen? Houden bewoners zich niet alleen maar bezig met luxeproblematiek? Het zijn geldige vragen met per locatie verschillende antwoorden. Zaanstad bewijst dat een leidende rol bewoners wel ligt, de verhouding tussen professional en vrijwilliger is altijd spannend en nee, natuurlijk zullen vrijwilligers niet (alle) cases zelf gaan behandelen. Professionals zijn er niet voor niets. De aanpak zal dan ook verschillen per stad, per wijk, per team en per vorm waarin bewoners zich organiseren.

    In ons ideaalbeeld zit in iedere aanpak opdrachtgeverschap voor bewoners. Niet per se aanbestedingen, maar wel een netwerkbenadering waar instanties en leefwereld samen deel van uitmaken en waarbij de leefwereld dus opdrachtgever is. Dat betekent een actieve rol voor wijkbewoners en een omschakeling voor professionals – alleen al omdat de buurt een compleet andere ‘baas’ is dan de overheid. Binnen dat netwerk vinden vrijwilligers en professionals samen de juiste rolverdeling.

    De leden van de wijkteams staan zelf vaak al open voor input, maar hebben nog moeite deze een plaats te geven of überhaupt te vinden. Niet gek ook; iedereen leert nog in deze nieuwe situatie. De specialist wordt generalist, van bewoners wordt over de hele breedte meer verwacht, terwijl lokale overheden hun nieuwe macht maar mondjesmaat uit handen durven te geven. Maar laagdrempelige zorg begint onderop, door in eerste instantie bewoners een stem en een rol te geven in het sociale wijkteam. Samen kunnen zij het breekijzer worden voor de overgeorganiseerde wereld.

  • Meer van onze leden

    Delfshaven Coöperatie

    Delfshaven Coöperatie

    • Rotterdam

    De Delfshaven Coöperatie werkt als lijm tussen de voegen in verschillende rollen en in samenwerking met wijkpartners ...

    Lees meer >
    Dorpshuis Fort Vreeswijk

    Dorpshuis Fort Vreeswijk

    • Nieuwegein

    In een prachtig oud fort voeren de wijkbewoners van het Nieuwegeinse Vreeswijk het dagelijks beheer over Dorpshuis ...

    Lees meer >
    In De Boomtak

    In De Boomtak

    • Tilburg

    In Tilburg wist Wijkcentrum In De Boomtak op bijzondere wijze geld in te zamelen: bewoners kochten voor minimaal ...

    Lees meer >