Veelgestelde vragen over wijkondernemingen / BewonersBedrijven

  • Enige tijd geleden publiceerden we, samen met Kiemkrachthet rapport ‘De wijkonderneming als sociaal empower instrument: Nieuwe perspectieven op de Haagse wijkonderneming.’ Dat rapport was een groot succes. Meer dan 100 mensen hebben het rapport inmiddels aangevraagd en digitaal ontvangen. En dat leidt, zeer begrijpelijk, ook tot vragen over wijkondernemingen / BewonersBedrijven. De meest gestelde vragen beantwoorden we hier.

    Beeld: Social Traders/Flickr

    1. Hoe verhoudt een wijkonderneming zich tot sociaal ondernemerschap?

    Wijkondernemingen zijn, zoals de Engelsen ze zo mooi noemen, community-based social enterprises. Sociale ondernemingen met een stevige basis in de wijk dus. In Nederland worden ze ook wel BewonersBedrijven genoemd. Daarmee vormen de wijkondernemingen een subgroep onder sociale ondernemingen. Voor ons rapport hanteerden we een brede definitie van een sociale onderneming, namelijk een organisatie die op een ondernemende manier een maatschappelijk vraagstuk aanpakt. Dat doen de initiatiefnemers van wijkondernemingen allemaal; ze leggen allemaal in meer of mindere mate een bepaalde hoeveelheid sociaal ondernemerschap aan de dag. Een wijkonderneming onderscheidt zich echter op belangrijke punten van andere sociaal ondernemingen. Twee belangrijke kenmerken zijn:

    • Sociale ondernemingen halen minimaal 75% van hun inkomsten uit de markt. Wijkondernemingen hebben bijna altijd een hybride inkomstenstroom, een mengvorm tussen inkomsten uit de markt en uit het publieke domein. Dat komt doordat wijkondernemingen hybride activiteiten uitvoeren op het kruispunt van overheid, markt en civil society (op basis van een multi-stakeholder model). Denk bijvoorbeeld aan projectsubsidies, exploitatie van gebouwen, activiteiten, deelnemersbijdragen en bijdragen uit fondsen.
    • Wijkondernemingen hanteren idealiter een bottom-up aanpak (op initiatief van bewoners) en werken integraal aan de economische, fysieke en sociale ontwikkeling van een gebied waarin bewoners zichzelf herkennen.

    Juist vanwege die gewenste bottom-up aanpak adviseerden we de gemeente Den Haag om enkele aanpassingen te doen aan haar beleid rondom wijkondernemingen. Dit hebben we ‘middle-up-down’ werken genoemd, Dat is een ingewikkelde term om uit te leggen dat gemeentes de maatschappelijke uitdagingen van de toekomst niet alleen het hoofd kunnen bieden. Het samenspel met bewoners, organisaties, bedrijven en andere overheden wordt steeds belangrijker. Professionals die ‘in het midden’ werken – dus tussen de gemeente en bewoners, organisaties en bedrijven in – worden daarom steeds belangrijker. Vanuit hun centrale rol kunnen deze mensen veel voor elkaar krijgen, bijvoorbeeld het verkrijgen van steun van gevestigde instanties maar ook het realiseren van netwerksturing.

    2. Hoe dragen wijkondernemingen bij aan het creëren van werkgelegenheid in de wijk?

    Daar schreef ik al eerder een uitgebreid artikel over naar aanleiding van de LSA bijeenkomst ‘Werk in de Wijk‘. Tijdens die bijeenkomst formuleerden wijkbewoners en professionals 10 tips voor bewonersinitiatieven die mensen aan betekenisvol werk helpen in de wijk. De eerste luidde: “Regels en de rek. Veel wetten zoals de participatiewet en de wet Markt en Overheid zijn niet zo beperkend als ze worden uitgelegd. Zoek de randen van de wet op en vraag ‘waar staat dat dan?’.”

    De gemeente Den Haag startte hiertoe een pilot ‘Ondernemend uit de Bijstand‘, naar aanleiding van een eerder door de raad aangenomen ‘motie regelluwte’. Het doel van dat project is om meer ruimte te bieden om ondernemerschap te ontplooien voor mensen die een bijstandsuitkering hebben. Hieruit is het Haagse initiatief Gilde Plus voortgekomen, en broedplaats waar leren en werken centraal staan. Werkzoekenden, studenten, zzp’ers of ondernemers, maar ook werknemers en ambtenaren zijn van harte welkom bij deze sociale coöperatie. Het is de bedoeling dat iedereen actief meedoet en in beweging komt door van elkaar te leren of door samen aan projecten te werken.

    3. Is een wijkonderneming een sociale coöperatie?

    Niet per definitie. Een sociale coöperatie is een organisatie van burgers met lage inkomens gericht op het bevorderen van zelfredzaamheid. Ondernemerschap staat in het teken van zélf activiteiten ontplooien. In Nederland ondersteunt Cordaid – binnen het programma coöperatief ondernemen – sociale coöperaties met kennis, coaching, netwerken en, als het nodig is, financiering. Een wijkonderneming die zich specifiek richt op de arbeidskansen van bewoners met een uitkering of een achterstand tot de arbeidsmarkt kan dus een sociale coöperatie zijn. Zoals in ons rapport Coöperatie Ik Wil uit Eindhoven bijvoorbeeld. Maar wijkondernemingen kunnen zich ook op andere vormen van impact in de wijk richten.

    Overigens: ‘steun van gevestigde instanties’ blijkt één van de belangrijke succesfactoren voor het slagen van een wijkonderneming te zijn. Daarom is het belangrijk dat organisaties zoals Cordaid en LSA hun kennis en expertise delen met startende wijkondernemingen.

    4. Jullie noemen als succesfactor het hebben van een goed businessmodel. Dat klinkt goed, maar wat betekent dat in de praktijk?

    Een ‘goed businessmodel’ is een belangrijk punt van aandacht en wat dat concreet voor wijkondernemingen betekent is een goed onderwerp voor een vervolgonderzoek: hoe kunnen we businessmodellen bij wijkondernemingen versterken, gebaseerd op maatschappelijke verdienmodellen en meervoudige waardecreatie? LSA werkt momenteel aan een eerste verkenning: we voeren een benchmark uit onder BewonersBedrijven en Wijkondernemingen.

    Wat boven water staat is dat er meer aandacht moet zijn voor professionele ondersteuning door een derde partij die hier scherp op is en met de juiste deskundigheid kan ondersteunen. Dat voorkomt problemen zoals rondom de – inmiddels failliete – wijkcoöperatie Eigenwijzer in Laak. Verder lezen over dit thema kan in dit artikel over sociaal ondernemen in Rotterdam.

    5. Wat is de verhouding tussen gemeenschapsgeld, private middelen en inkomsten uit producten & diensten bij wijkondernemingen?

    Wijkondernemingen verdienen zoveel mogelijk hun eigen geld en komen daardoor losser te staan van subsidies en hun verstrekkers. De meeste wijkondernemingen streven ernaar om uiteindelijk alle kosten te kunnen dekken met inkomsten uit de verkoop van producten en diensten aan de wijk (zoals de door ons onderzochte casussen Coöperatie Ik Wil dat streven heeft en Wijbedrijf Dieze doet). Maar voor andere wijkondernemingen geldt dat ze zich richten op het overnemen van taken van de overheid (middels het Right to Challenge) of het meedoen aan een aanbesteding voor het sociale wijkteam. Daar is dus wel sprake van een eigen inkomstenstroom, maar een die betaald wordt door een publieke partij (de gemeente). Hier ontstaat een grijs gebied: wel gemeenschapsgeld, maar geen subsidie.

    Privaat geld in wijkondernemingen is er nog steeds te weinig en in dat opzicht is een pleidooi voor meer sociale impactfinanciering en nieuwe financieringsinstrumenten opportuun. Een mooi voorbeeld van zo’n nieuw instrument is de sociale hypotheek van een buurthuis in Enschede.

    6. Ik wil meer weten over nieuwe perspectieven op wijkondernemingen. Kan dat?

    Uiteraard! Lees om te beginnen het begeleidende artikel en het rapport ‘De wijkonderneming als sociaal empower instrument.’ Daar staat al veel informatie in.

    Daarnaast komen we graag langs om het rapport te bespreken en met elkaar in discussie te gaan over onze aanbevelingen. Ook kunnen we meedenken over – integraler – beleid rondom (het aanjagen van) wijkondernemingen in jouw gemeente en de veranderende rol van de overheid die daarbij past, adviseren over het versterken van het businessmodel van jouw wijkondernemingimplementatie van het Right to Challenge of de kansen die de Omgevingswet daarbij biedt.

    Neem gerust contact op met

  • Meer van onze leden

    ’t Luukske

    ’t Luukske

    • Wellerlooi

    In het Limburgse Bergen besloot de gemeente in 2013 om de bestaande gymzaal in Wellerlooi te sluiten en ...

    Lees meer >
    BewonersBedrijf Op Eigen Houtje

    BewonersBedrijf Op Eigen Houtje

    • Emmen

    BewonersBedrijf Op Eigen Houtje wil zorgen voor samenhang tussen bewoners van de wijk Emmerhout in Emmen. Op Eigen ...

    Lees meer >
    Kruiskamp Onderneemt!

    Kruiskamp Onderneemt!

    • Amersfoort

    In Amersfoort namen bewoners het voormalige schoolgebouw de Witte Vlinder over en startten Kruiskamp Onderneemt ...

    Lees meer >