Wat zijn buurtrechten?

Het uitdaagrecht is onderdeel van een breder pakket aan buurtrechten. Buurtrechten staan in het Verenigd Koninkrijk bekend als community rights en werden geïntroduceerd om lokale gemeenschappen een grotere stem te geven in besluitvorming over hun leefomgeving en het beheer van lokale voorzieningen. Ook in Nederland willen we graag meer soorten buurtrechten. Daar blijven we de komende tijd voor pleiten. Behalve het uitdaagrecht zijn er andere vormen van buurtrechten:

Het recht op buurtplanning

Hoe jouw buurt eruit ziet en ingericht is maakt een verschil. Denk bijvoorbeeld aan het verkeer. Misschien moet alles met de auto goed bereikbaar zijn om economische redenen. Of misschien zijn auto’s juist te gast zodat je je op de fiets en lopend veilig voelt en kinderen rustig kunnen spelen. Het maakt ook verschil of er plekken zijn waar mensen elkaar kunnen ontmoeten zoals in parken. Of er ruimte is om te sporten en of er speeltuinen zijn voor kinderen. Al deze dingen maken een verschil voor de leefbaarheid van de wijk, de sociale cohesie, de gezondheid, veiligheid. Dus helemaal niet gek dat de buurt daar dan ook iets over te zeggen heeft.

Bewoners kunnen met dit recht gezamenlijk plannen maken voor hun eigen leefomgeving, voor de voorzieningen daarin en voor de activiteiten die er plaatsvinden. Het gebeurt nog te vaak dat bewoners alleen kunnen meepraten over plannen die anderen gemaakt hebben, het is daarom van belang te benoemen dat ze ook het recht hebben zelf initiatief te nemen om een buurtplan te maken. Dit buurtplan wordt dan onderdeel van het wettelijk kader zoals een omgevingsvisie.

Het recht op gebruik van maatschappelijk vastgoed (Right to bid of Right to Buy)

Veel maatschappelijk vastgoed wordt inefficiënt gebruikt, mede doordat de exploitatie onder druk staat. Als gevolg van regelgeving of de financiële situatie (bijvoorbeeld hoge boekwaarde) geven veel (welzijns)instellingen echter nauwelijks de kans aan bewoners om hier zelf initiatieven te ontplooien. Het is daarom van belang het recht van bewoners om voorzieningen in hun wijk (ook) zelf te gebruiken vast te leggen. Dit recht zorgt ervoor dat de lokale overheid moet meewerken aan het overdragen van een gebouw met een publieke functie (bijvoorbeeld een buurthuis) aan een bewonerscollectief. Als aan bepaalde voorwaarden wordt voldaan, gaat er een stappenplan in werking om het pand in (mede)beheer of eigendom van de bewonersgroep te krijgen.

Recht op open overheid

Buurtrechten zouden dat wat bewoners zelf willen en kunnen doen mogelijk moeten maken. De samenwerking met gemeenten is daarvoor ontzettend belangrijk. Weet je bij het overnemen van een contract of gebouw bijvoorbeeld welke kosten er nu al gemaakt worden? Is het duidelijk en wie waar voor verantwoordelijk is binnen de gemeente en word je daar doorheen geloodst al je een plan hebt. Is de gemeente makkelijk toegankelijk voor ieder initiatief? En legt de gemeente op een heldere manier verantwoording af. Kun je als groep bewoners bijvoorbeeld meebeslissen over de begroting? Om zulke vragen draait het bij het recht ‘open overheid’. Het gaat er uiteindelijk om of je als groep bewoners de toegang hebt tot de informatie en mensen die het mogelijk maken om mee te doen en te beslissen.

Recht op toegankelijke financiering

Er zit een grens aan wat er vrijwillig georganiseerd kan worden en wat je kunt doen om een duurzaam initiatief op te zetten zonder geld. Kortom, of het nou subsidies, leningen, geefgeld of garanties zijn, een initiatief heeft vaak toegang tot geld nodig om een blijvende impact op de buurt te kunnen organiseren.

Recht op zelfgekozen ondersteuning (Right to organise)

Bewoners kunnen een hoop zelf en soms hebben ze ook extra expertise en handen nodig om aan de slag te gaan. Als er ondersteuning beschikbaar is krijgen bewoners soms iemand toegewezen om hen te helpen, bijvoorbeeld een kwartiermaker. Goed bedoeld, maar het risico is dat hen alles uit handen wordt genomen. Daarom is het belangrijk dat bewonersgroepen zelf kunnen kiezen welke ondersteuning bij hun ideeën past. Deze zelfgekozen ondersteuning is belangrijk om te vermijden dat ze vastlopen in bestaande procedures en instanties. Er is behoefte aan specifieke kennis, zonder dat het initiatief van de bewoner wordt overgenomen.