Wet op gemeenschapsplekken

In heel Nederland verdwijnen plekken van gedeelde waarde. Niet omdat ze niet goed werken, maar omdat ze worden beoordeeld met het verkeerde meetinstrument. Buurtgebouwen, ontmoetingsplekken en sociaal vastgoed zijn onmisbaar voor sterke gemeenschappen: ze hebben sociale, culturele en publieke waarde – maar worden behandeld als elk ander vastgoed. Zolang besluitvorming vooral draait om prijs, rendement en snelheid, verliezen we deze plekken structureel. De vraag is daarom niet óf deze plekken waarde hebben, maar welke waarde doorslaggevend is – en wie daarover beslist.

Waarom het vastloopt

Besluitvorming over buurtvastgoed wordt bepaald door vier krachten:

● Gebied | Stuurt op ruimtelijke plannen, lange termijnontwikkeling en fysieke inrichting van de wijk.

● Politiek | Reageert op timing, urgentie en draagvlak, en beweegt vaak schoksgewijs.
Deze bewegen zelden tegelijk dezelfde kant op.

● Markt | Stuurt op prijs, rendement en snelheid, en beloont de hoogste bieder

● Beleid | Werkt via regels, procedures en kaders die stabiliteit geven, maar weinig ruimte laten voor maatwerk.

Daardoor verdwijnen plekken van gedeelde waarde, ook als niemand dat eigenlijk wil.

De kern van het probleem: financiële waarde weegt zwaarder dan maatschappelijke waarden

Bij besluiten over buurtvastgoed wordt waarde niet gelijk gewogen. Financiële waarde is hard, meetbaar en doorslaggevend, terwijl maatschappelijke waarde versnipperd en moeilijk zichtbaar is. Zolang die ongelijkheid blijft bestaan, verliezen plekken van gedeelde waarde het vrijwel altijd van de markt.

Wet op Gemeenschapsplekken

Geïnspireerd door het Engelse Right to Bid, nu doorontwikkeld in het Right to Buy, werken we aan een oplossing: De Wet op Gemeenschapsplekken. Een nieuw recht dat gemeenschappen de mogelijkheid geeft om die plekken die voor hen belangrijk (kunnen) zijn te behouden en beheren.

● Status en bescherming | Het gemeenschapsmonument

Gemeenschapsplekken krijgen een beschermde status tegen verkoop op marktwaarde alleen.

● Voorrang | Eerst recht op koop

Gemeenschappen krijgen voorrang om plekken over te nemen en lokaal te beheren.

● Tijd | Minimaal 18 maanden

Er is tijd om draagvlak, organisatie en financiering op te bouwen.

● Toegang | Maatschappelijke taxatie en toegang tot geld

De prijs wordt bepaald door gebruik en maatschappelijke betekenis, niet door het hoogste bod. Gemeenschappen krijgen betere toegang tot geld om tot aankoop over te gaan, bijvoorbeeld met behulp van het gemeenschapsfond.

Het Gemeenschapsmonument

In Nederland beschermen we gebouwen vanwege hun historische of culturele waarde.

Wat nog ontbreekt, is erkenning en bescherming van plekken die hun waarde ontlenen aan dagelijks gebruik door de gemeenschap.

● Rijksmonument | bescherming op basis van nationaal erfgoed
● Gemeentelijk monument | bescherming op basis van lokale historie
● Gemeenschapsmonument | bescherming op basis van maatschappelijke waarde en gebruik

Maatschappelijke taxatie

De waarde van een plek wordt niet alleen bepaald door marktprijs, of de hoogst mogelijke financiële opbrengst, maar ook door maatschappelijke betekenis. In Engeland kunnen gemeenten binnen een ‘Community Asset Transfer’ er voor kiezen om op basis van de (mogelijke) maatschappelijke waarde het vastgoed tegen een lagere prijs te verkopen. Door een maatschappelijke taxatie te introduceren maak je waarde expliciet en weeg je dit mee in besluiten over verkoop en gebruik.