Wijkontwikkeling van onderop (1): Spijkerenergie en BuurtGroenBedrijf

  • Veel bewoners ontwikkelen hun wijk op eigen kracht en zetten daar community building voor in. We laten graag zien wat de impact is van ABCD-methode. In deze serie over de ontwikkeling van het Arnhemse Spijkerkwartier draait het om wat bewoners bereiken én hoe ze dat voor elkaar krijgen. In deel 1: over collectief energie opwekken, vertrouwen winnen van bewoners en samen een schonere en groene wijk maken.

    Over de auteurs | Dit artikel is geschreven door Huub Gulikers en Hay van der Sterren. Hay van der Sterren is voormalig docent aan de opleiding Culturele en Maatschappelijke Vorming van de Hogeschool van Arnhem en Nijmegen (HAN). Hij gaf lessen en cursussen over ABCD en werkte enkele jaren mee aan een ABCD-project in de Nijmeegse Kolpingbuurt. Huub Gulikers is docent en onderzoeker aan de HAN en promoveerde vorig jaar bij de Universiteit voor Humanistiek op zijn onderzoek ‘Sociaal Verantwoord: betekenisvolle, leerzame en democratische verantwoording van sociaal werk’.

    Patrick Hoogenbosch, mede-initiator van de DeBlauweWijkEconomie, vertelt hoe enkele wijkbewoners eind 2012 begonnen met zonnepanelen, of beter gezegd, met buurtenergie. “We begonnen met zijn vieren. Op de eerste avond, die we voor de buurt organiseerden, waren er 60 bewoners, op de tweede avond 40. Op die eerste avond is gevraagd wie er wilde helpen. Er stelden zich meteen 8 mensen beschikbaar. Wij waren heel blij, maar het bleken vooral buurtbewoners te zijn met een drukke baan en een even druk sociaal leven. Ze hadden slechts beperkt tijd waarin ze ons gingen adviseren wat te doen. Het waren niet zozeer doeners maar veel meer denkers. Maar wel denkers met een groot netwerk. Die hebben we toen voor de adviesgroep gevraagd.”

    Spijkerenergie: gestart met appeltaartsessies

    Patrick kwam in 1996 in het Spijkerkwartier wonen. De eerste vijftien jaar was de wijk voor hem alleen een woon- en slaapplek en werkte hij elders. Patrick heeft 22 jaar bij KPN gewerkt en is daar weggegaan omdat “de menselijke factor in het bedrijf onvoldoende meegewogen werd”. Na verloop van tijd is hij in de wijk actief geworden. Patrick: “We hebben met Spijkerenergie een start gemaakt met bewoners die op hun eigen dak en met eigen geld zonnepanelen plaatsten. Daarna zijn we verder gegaan naar collectieve panelen op grotere daken. Maar energie is voor veel mensen een saai thema en het gaat dan vooral om de eigen energievoorziening en om eigen geld.”Spijkerenergie

    De manier waarop het gelukt is toch veel mensen erbij te betrekken, legt Patrick uit, was het klein en behapbaar maken door ‘appeltaartsessies’. De appeltaartsessies worden bij een bewoner thuis georganiseerd. Deze gastheer of gastvrouw bakt een appeltaart, nodigt buren en bekenden uit de wijk uit en stelt zijn keukentafel beschikbaar voor een goed gesprek. Bewoners kijken dan samen naar, bijvoorbeeld, de oorzaken van warmtelekken en proberen daarvoor oplossingen te vinden.

    “De manier waarop het gelukt is veel mensen erbij te betrekken was het klein en behapbaar te maken door appeltaartsessies.”

    Ook zijn er energie-experts aanwezig, die nuttige tips kunnen geven hoe je minder energie verbruikt. De woning van de gastheer wordt voorafgaand aan het gesprek met de expert doorlopen. De concrete tips die hieruit naar voren komen, worden ook tijdens het appeltaartgesprek ingebracht. Ook worden er klachten over comfort en gezondheid besproken. Zo horen bewoners van elkaar hoe zij problemen hebben opgelost en krijgt iedere deelnemer een overzicht van de besparingsmaatregelen, die hij of zij zelf kan nemen.

    Spijkerkwartier: een actieve Arnhemse wijk

    In het Spijkerkwartier in Arnhem zijn actieve wijkbewoners al jaren gezamenlijk doende om een duurzame woon-, werk- en leefomgeving te creëren met meer welzijn, verbondenheid en oog voor de natuur. In de loop van de tijd zijn er verschillende initiatieven ontstaan. Zo heeft een groep betrokken wijkbewoners in 2009 met succes gestreden voor behoud van buurtcentrum De Lommerd. Eind 2012 startte een aantal enthousiaste wijkbewoners de werkgroep Spijkerenergie. De gedachte was en is een zoveel mogelijk CO2 neutrale en klimaatadaptieve wijk te realiseren. Daarbij gaat het zowel over het besparen van energie als over het zelf opwekken van energie. Ook vergroening en waterbuffering in de wijk zijn voor een klimaatadaptieve wijk nodig. Een stapje verder doordenkend, zijn voedsel, mobiliteit, welzijn of afval ook niet los te zien van een duurzame en klimaatadaptieve wijk. Uit deze gedachten is DeBlauweWijkEconomie (DBWE) ontstaan.

    Wat is ‘blauwe economie’?
    De term Blauwe Economie is gemunt door de Belgische ondernemer en milieuactivist Gunter Pauli, die met de Blauwe Economie banen wil creëren en sociaal kapitaal opbouwen, zonder hierbij de natuurlijke omgeving te vervuilen of uit te putten. Pauli spreekt over de blauwe economie en niet over de groene omdat alles wat groen is, duur is en dus vooral voor mensen met geld. De groene economie werkt volgens Pauli ook nog te veel binnen de bestaande economische regels. Hij bepleit een andere manier van economisch denken, waarin meer dan alleen economische waarden gegenereerd worden.

    In het Spijkerkwartier werkt een groeiende groep inwoners vanuit het gedachtegoed van DBWE aan een circulaire en inclusieve wijkeconomie. In 2017 is een Broedplaats geopend: DAZO: Dit Adres Zoekt Ondernemers. Met DAZO en buurtcentrum De Lommerd als faciliterende hotspots, ontstaan er grote en kleine projecten, activiteiten en sociale ondernemingen in de wijk. Bijvoorbeeld Spijkerenergie, het Spijkerbed (een collectief wijkhotel), Spijkerzwam (het kweken van oesterzwammen op koffiedik) en ook het BuurtGroenBedrijf.

    “Belangrijk is verder vertrouwen naar mensen uit te stralen. We hebben dan ook wijkbewoners een koffer met dure ledlampen mee naar huis laten nemen, zodat ze zelf konden uitproberen wat voor hen het beste werkt. Verder zijn we gewoon langs de deuren gegaan met drie vragen: wat heb je al gedaan, wat wil je en wat wil je niet.” Patrick legt uit dat ze Spijkerenergie opzettelijk alleen als een burgerinitiatief hebben opgezet en er geen coöperatie van hebben gemaakt met een juridische status, bankrekening en dergelijken.

    “We zijn gewoon langs de deuren gegaan met drie vragen: wat heb je al gedaan, wat wil je en wat wil je niet?”

    De projectgroep van Spijkerenergie heeft zich onder meer laten inspireren door Malcom Gladwell en zijn boek The Tipping Point: How Little Things Can Make a Big Difference. Gladwell heeft het over drie typen mensen, die je nodig hebt om een verandering te laten slagen: mavens – de mensen met heel veel informatie en ideeën, connectors – de verbinders met veel contacten en een groot netwerk en salespeople – de mensen met emotionele overtuigingskracht. De projectgroep doet veel moeite om van elk type een aantal mensen in huis te hebben.

    BuurtGroenBedrijf Spijkerkwartier

    BuurtGroenBedrijf: zelf eigenaarschap nemen over de leefomgeving

    Uit het project Spijkerenergie zijn DeBlauweWijkEconomie (DBWE) en het BuurtGroenBedrijf (BGB) ontstaan. Een aantal voorheen werkzoekende wijkbewoners met een passie voor groen en welzijn startten dit BuurtGroenBedrijf in 2015. Op de eigen website staat: ‘Het BuurtGroenBedrijf is een sociaal wijkbedrijf van, voor en door bewoners die zelf eigenaarschap willen nemen over de kwaliteit van hun eigen leefomgeving.’ En dat werkt: sinds het BGB actief is, is de wijk schoner en groener. Er is minder zwerfafval en op meerdere plaatsen is nieuw groen aangeplant. Het BGB ondersteunt de aanleg en het onderhoud dat door bewoners wordt gedaan in binnentuinen, boomspiegels en geveltuinen.

    “Sinds het BuurtGroenBedrijf actief is, is de wijk schoner en groener.”

    Na verloop van tijd is Patrick ook in DBWE en het BGB actief geworden. Zijn betrokkenheid is begonnen toen er in 2011 bij groot onderhoud van de wijk gemeentelijke plannen waren om alle bomen te kappen. Er ontstond een groep van ongeveer twintig wijkbewoners, die elkaar vonden met als gezamenlijke vijand de gemeente. Zo’n gezamenlijke vijand helpt, volgens Patrick, in eerste instantie heel goed om dingen samen te gaan doen, maar de uitdaging is om, in zijn woorden, die wijkactiviteiten via de “as van plezier” te blijven doen.

    BuurtGroenBedrijf

    Een belangrijk beginpunt voor het BuurtGroenBedrijf was een buurtsessie. Uit bestaande samenwerking tussen het project Spijkerenergie en Maarten Laros van Team3.0 (een sociale onderneming zonder winstoogmerk met maatwerktrainingen, -coaching en –consultancy) is het initiatief tot deze buurtsessie genomen. Uitgangspunt was daarbij dat iedereen een gave of talenten heeft. Patrick: “Er zijn toentertijd vanuit het UWV en de gemeente, namens ons, 1000 brieven verstuurd naar mensen die bij het UWV geregistreerd stonden. Daar reageerden 30 mensen op. Wij vonden dat weinig, maar de gemeente vond het veel. We hebben toen een bijeenkomst georganiseerd waarin alle aanwezigen zich gelijkwaardig opstelden. Iedereen werd door een van de mensen naast hem of haar voorge­steld zonder de functie te noemen.”

    “De ideeën voor het starten van het BuurtGroenBedrijf zijn uit een buurtsessie ontstaan.”

    “Het ging erom ideeën te inventariseren en te kijken wie daar iets in ziet. Voor veel mensen was het geweldig te horen dat iemand iets zag in een idee dat hij of zij naar voren bracht. Dat iemand geloof stelt in hem of haar was al geweldig.” Marco, hovenier/conciërge, wilde wel samen met kinderen het groen in de wijk onderhouden. “Maar dat mag in mijn situatie niet binnen het Werk & Inkomen-beleid”, zei Marco. Daarop maakte een van de aanwezigen zich als ambtenaar bekend en maakte duidelijk dat dat nu wel mocht. Zo zijn de ideeën voor het starten van het BGB uit deze buurtsessie ontstaan.

    Het BGB werkt in het groenonderhoud in de wijk samen met SIGHT Landscaping. Dit is een landelijk opererend groenbedrijf, dat wil werken met burgerparticipatie. Als kwaliteitsnorm wordt de ‘beeldkwaliteit’ gehanteerd. Dit begrip drukt uit hoe schoon en netjes de groenvoorzieningen en wegen moeten zijn, gemeten aan de hand van bijvoorbeeld de hoeveelheid onkruid of zwerfvuil. Het is volgens het BGB echter belangrijk dat deze beeldkwaliteitsnorm in de toekomst wordt vervangen door een toets van burgertevredenheid.

    Lees ook het tweede en derde deel uit deze serie over wijkontwikkeling in het Arnhemse Spijkerkwartier. 

    BuurtGroenBedrijf

     

    ABCD-methode: wijkontwikkeling van onderop

    ABCD hanteert vooral de uitgangspunten dat wijkontwikkeling gebeurt:

    • op basis van de talenten en vaardigheden (assets) van de wijkbewoners en van wat er verder aan potentieel aanwezig is in de wijk;
    • vanuit de inzichten, de creativiteit en de zeggenschap van wijkbewoners;
    • en door permanent te bouwen aan relaties van wijkbewoners met elkaar, met organisaties, met instituties en met de overheid.

    Kortom: wijkontwikkeling van binnenuit en bottom-up, met de focus op capaciteiten in plaats van op problemen en tekortkomingen in de wijk.

    Over deze serie

    Dit is deel 1 uit de serie Wijkontwikkeling van onderop. Lees deel 2 of deel 3 ook.

    In 2004 gaf LSA het boek Wijkontwikkeling op eigen kracht uit, dat helemaal gaat over Asset-Based Community Development (ABCD-methode). Om dat boek een update te geven, zochten we naar bewonersinitiatieven die de principes van ABCD in de praktijk brengen. Deze driedelige serie over Spijkerkwartier is daar het resultaat van. Op zoek naar een illustratieve ABCD-praktijk kwamen Huub Gullikers en Hay van der Sterren terecht in het Spijkerkwartier in Arnhem. Daar vindt onder de noemer van DeBlauweWijkEconomie (DBWE) en het Buurt­GroenBedrijf (BGB) heel veel wijkontwikkeling door en met wijkbewoners plaats rondom de uiterst actuele thema’s van verduurzaming en wijkeconomie. Huub en Hay spraken met vijf betrokkenen: Patrick Hoogenbosch, mede-initiator van DBWE, Germa Huijbers, lid van het ondernemersteam BGB, Arjen Laning, werknemer bij BGB, Ellen Tebbe, actief wijkbewoonster en Martijn Stappers, wijkmanager van de gemeente Arnhem. Hoewel zij hun manier van werken zelf niet als ABCD benoemen, zijn in hun projecten en activiteiten duidelijk werkzame elementen van deze benadering van wijkontwikkeling aan te treffen. Lees deel 1, of ga door naar deel 3.

     

  • Meer van onze leden

    Stichting Kruiskamp Ons Buurtje

    Stichting Kruiskamp Ons Buurtje

    Stichting Kruiskamp Ons Buurtje zet zich in om de buurt te verbeteren. Hoe doen ze dat ? Betrokken ...

    Lees meer >
    Stichting Zeebuurt Harderwijk

    Stichting Zeebuurt Harderwijk

    De Stichting Zeebuurt Harderwijk  brengt bewoners/instanties en ondernemers bij elkaar om leebaarheid en veiligheid ...

    Lees meer >
    Eigenwijks

    Eigenwijks

    Met honderden actieve bewoners, een algemeen bestuur van 30 actieve bewonersgroepen, een dagelijks bestuur van 7 ...

    Lees meer >