Participatiesamenleving? Samenlevingskracht!

  • Vier jaar is het vandaag geleden dat het woord participatiesamenleving zijn intrede deed. Uitgesproken in de troonrede van 2013 door ZKH Willem Alexander van Oranje Nassau. Het is een begrip dat is platgeslagen en verguisd. Maar hoe staan de in de participatiesamenleving zo gewenste initiatieven van burgers ervoor? Namens de landelijke vereniging van actieve bewoners maak ik de balans op.

    Impopulair

    Zoals het wel vaker gebeurt met door overheden geïntroduceerde beleidstermen (zelfredzaamheid, eigen regie, doe-democratie); is de term een eigen leven leiden. Nederland staat hierin niet alleen. Ook in het Verenigd Koninkrijk (het ingezette beleid heeft niet voor niets raakvlakken met de gedachte van Big Society) raakte de regeringsterm in no time in opspraak. ‘Big Society, Small Government’ werd in het gesprek op straat al snel ‘Big Society, Empty Pockets’.

    Al snel werd participatiesamenleving synoniem voor een overheid die verantwoordelijkheden over de schutting gooit, voor rigoureuze bezuinigingen en een tweedeling in de samenleving tussen hen die voor zichzelf kunnen zorgen en zij die dat niet kunnen. De nieuwe participatiewet droeg een stevig steentje bij aan deze vervaging van terminologie.

    Als je de uitleg van de term participatiesamenleving hanteert die is gerelateerd aan de doe-democratie (nog zo’n term die alweer bijna helemaal van het toneel is verdwenen) dan gaat het over een samenleving waarin iedereen die dat kan verantwoordelijkheid neemt voor zijn eigen leven en omgeving, met de overheid in een faciliterende rol. Over de maatschappelijke initiatieven die dat oplevert wil ik het graag hebben.

    We vieren het maatschappelijk initiatief

    Op die manier bekeken is het vier jaar na de introductie een moment om te vieren. Burgerinitiatieven, bewonersinitiatieven, maatschappelijke initiatieven, burgercollectieven, BewonersBedrijven, coöperatieve verbanden; ze namen een enorme vlucht in impact en in aantal. Enerzijds omdat bewoners geen andere keuze hadden (voorzieningen werden uitgekleed of stopgezet, buurthuizen gesloten, professionals wegbezuinigd). Maar zeker ook omdat de samenleving in het bezit is van een grote scheppende kracht.

    Er is een breed besef dat een buurt of wijk niet succesvol kan worden opgebouwd zonder de betrokkenheid van haar bewoners. Een wijk waarin de organisatiegraad hoog is, biedt oplossingen aan de vele uitdagingen waarmee ze geconfronteerd worden op sociaal, economisch en ecologisch gebied. Deze bewonersgroepen zijn onafhankelijk en werken vanuit die positie samen met lokale overheid en professionele organisaties. Vanuit een enorme kennis van de lokale situatie, de problemen maar vooral ook de mogelijkheden die zij om zich heen zien en herkennen, zijn ze een cruciale partner in het werken aan leefbare wijken. Actieve bewonersgroepen organiseren bijvoorbeeld zorg, ze kopen gezamenlijk zorgdiensten in of leveren de informele zorg waar professionele zorgpartijen geen tijd of geld voor hebben.  Ze beheren steeds vaker maatschappelijk vastgoed en gebruiken daarvoor een realistisch verdienmodel. Ze creëren mogelijkheden voor mede-wijkbewoners om werkervaring op te doen of een zinvolle tijdsbesteding te hebben.  Bewonersgroepen zetten projecten op die verspilling tegengaan, de deeleconomie versterken en bewustwording creëren over een zorgvuldige omgang met de natuurlijke hulpbronnen op aarde. En dat allemaal op de schaal van de eigen wijk. Hiermee leveren ze een onschatbare bijdrage aan de sociale, economische en ecologische welvaart van hun wijk.

    Storend beeld

    Het beeld dat (ook recent in berichtgeving van NOS op basis van eigen onderzoek en een analyse van Movisie) opdoemt is dat burgerinitiatieven en hun initiatiefnemers elitair, hoogopgeleid en wel erg uniform zijn. Wat ons betreft een enorme miskenning van al die mensen die actief zijn. Toegegeven: bewonersinitiatieven die zich bezighouden met publieke taken en in contact en onderhandeling met de overheid zijn (vanuit een formele setting en met grote juridische verantwoordelijkheden) hebben vaak flink wat bestuurlijke kracht in huis met de benodigde strategische en bureaucratische vaardigheden. Dat zijn die hoogopgeleide mensen. Maar in hun kielzog (of vaak ook voor de troepen uit) is er een bonte verzameling aan mensen die vanuit hun innerlijke motivatie voor hun omgeving willen zorgen

    In alle processen in de samenleving zien we deze (logische) ondervertegenwoordiging van mensen in eenzelfde soort situatie. Per definitie is het logisch dat mensen in financieel zwaar weer, met een zwakke gezondheid, minder goed geïntegreerd in de samenleving of met een lagere opleiding zich op een andere manier verbinden aan de samenleving. Dit is van alle tijden. Zien we binnen diezelfde overheid, het maatschappelijk middenveld, de politiek niet eenzelfde ondervertegenwoordiging van deze mensen? De aanname lijkt me gerechtvaardigd dat dit onderzoek van de NOS niet iedereen bereikt en daarmee weinig representatief is.

    Burgerinitiatieven zijn vaak inclusief

    Iets betekenen voor een ander is vaak een van de belangrijkste drijfveren van initiatiefnemers. Opkomen en klaarstaan voor hen die het minder hebben. Is dat niet wat een participatiesamenleving mooi maakt? Dat wordt door alle lagen van de samenleving ook doorleefd. Toegegeven: niet iedereen is vanwege gezondheid, woonsituatie, zwaar belaste zorgtaken of armoede in staat verder te kijken dan het eigen gezin. Maar dan blijft er toch nog een geweldig deel van de samenleving over. Juist bewonersinitiatieven zijn voor mensen die aan de zijlijn van de samenleving staan een startpunt of springplank om zelf meer actief te worden. Binnen deze initiatieven zijn veel mensen op enige wijze actief. Participeren is niet alleen besturen of onderhandelen met overheden. Ook de handen uit de mouwen of klaarstaan voor een ander telt mee.

    Maatschappelijk initiatief zonder positie

    Een citaat van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid: “Met de financiële crisis is de discussie rond de verhouding tussen markt en staat in alle hevigheid opgelaaid. Het onderwerp stond echter ook al voor de crisis op de politieke agenda, met name in de context van marktwerkingbeleid. Deze politieke discussie, die met name draait om de vraag of in de nieuw ontstane situaties publieke belangen afdoende worden behartigd, blijft echter opvallend genoeg vaak steken in de beperkte tegenstelling tussen markt en staat.”

    Het is in mijn ogen de afgelopen jaren nog onvoldoende gelukt om ook de samenleving (of het maatschappelijk initiatief) een positie te geven. Juist het invulling geven aan het publieke belang is door veel bewonersinitiatieven ter harte genomen. Een onduidelijke positie tussen privaat en publiek recht, geen enkele regeling in het fiscaal stelsel, geen formele bevoegdheden in het democratisch stelsel, belemmerende wet- en regelgeving. Maar ook een overheid die zich geen raad weet en legio ‘beren op de weg ziet’. Over representativiteit, legitimiteit, publieke  verantwoording, kwaliteit, continuïteit of duurzaamheid. Op zich terechte vragen, die we vaak aan de markt niet durven of hoeven stellen. Ik durf wel te stellen dat deze oneigenlijk vaak aan bewonersinitiatieven worden gesteld. Alsof ze de kerntaken van een overheid of lokale volksvertegenwoordiging vervangen. De zoektocht naar een goede balans tussen een zorgende overheid en een initiatiefrijke samenleving heeft  veel publicaties, bijeenkomsten, adviesopdrachten, sessies en instrumenten opgeleverd. Maar nauwelijks is er serieus werk gemaakt van legitieme ruimte voor maatschappelijk initiatief.

     We zijn er nog niet

    Daar ligt dus nog een grote en ingewikkelde opgave. Dat zal moeten gebeuren onder de verantwoordelijkheid van een nieuw kabinet. Actieve bewoners gaan ondertussen door in hun huiskamers, buurthuizen, wijktaxi’s, speeltuinen en soms ook op het gemeentehuis. Ongetwijfeld zal de Koning vandaag, namens het kabinet Rutte III ook melding maken van het feit dat Nederland weer in zonnig economisch weer verkeert. Laat dat niet het einde zijn van ruimte aan de samenleving, maar een impuls naar een gezonde verhouding tussen staat, markt én samenleving.

    Intussen vieren wij de enorme impact die de vele maatschappelijke initiatieven met elkaar iedere dag creëren. En die term participatiemaatschappij…? Daar nemen we naar goede Nederlandse traditie graag afscheid van!

     

  • Meer van onze leden

    Stichting Ontmoetingsplek de Veldhoek Harfsen

    Stichting Ontmoetingsplek de Veldhoek Harfsen

    Ontmoetingsplek de Veldhoek is er voor bewoners van de Veldhoek en senioren uit ...

    Lees meer >
    Wijkcommissie Het Gegraaf

    Wijkcommissie Het Gegraaf

    Wijkcommissie Het Gegraaf in Valkenswaard  is van en voor bewoners. De wijkcommissie is ook formeel aanspreekpunt ...

    Lees meer >
    Twentse Noabers Fonds

    Twentse Noabers Fonds

    Onder het motto: 'Maak jouw stukje Twente mooier' maakt het  Twentse Noaber Fonds initiatieven van bewoners in ...

    Lees meer >