Er is meer tussen markt en subsidie-infuus

  • Voor de tweede keer brachten we in kaart hoe de sector van bewonersbedrijven zich heeft ontwikkeld. In de monitor bewonersbedrijven halen we – met cijfers van vlak voor de COVID-19 crisis – het net op. Wat opvalt? Inkomsten uit vastgoed, opdrachten en subsidies van gemeenten vormen nog steeds de basis van de verdienmodellen van bewonersbedrijven. Cijfers en feiten vertellen een verhaal. Mijn belangrijkste ontdekking uit de gegevens van 23 ondernemende bewonersinitiatieven? We hebben nog veel te ontdekken in het ondernemen met publieke waarden.

    Sociaal ondernemingen, geworteld in wijken

    Een bewonersbedrijf is een onderneming in handen van bewoners, met een stevig verdienmodel. bewonersbedrijven onderscheiden zich door het collectieve ondernemerschap. Zij halen betaalde opdrachten binnen, verkopen hun eigen producten en diensten en leveren een belangrijke bijdrage aan de wijkeconomie. Hierdoor komen bewonersbedrijven losser te staan van subsidies en hun verstrekkers. De bewoners worden zelfstandiger en bepalen hun eigen koers. Eventuele winst vloeit terug in de wijk bijvoorbeeld door het opknappen van speeltuinen en pleinen of het organiseren van activiteiten voor kinderen uit arme gezinnen.

    Het feit dat we bewonersbedrijven scharen onder de subcategorie sociaal onderneming behoeft wat ons betreft weinig uitleg. Ze leveren een duidelijke bijdrage aan een lokaal gewortelde economie. Driekwart van de respondenten is btw-plichtig en wordt ook binnen het fiscaal regime als ondernemer gezien.

    Toch is het nog steeds lastig om te denken in termen van businesscase, winst of marktstrategie. Alhoewel we een duidelijk ondernemende inslag zien, fluctueert het percentage bewonersbedrijven dat winst maakt door de jaren heen nogal. In 2019 maakte 70 procent van de bewonersbedrijven winst. Deze winst wordt altijd direct door de eigen organisatie geherinvesteerd binnen eigen doelstellingen en prioriteiten die leven in de wijk. Streven naar winst lijkt niet een belangrijke drijfveer te zijn.

     

    Het belang van balanceren

    Veel bewonersbedrijven ervaren hun dagelijkse praktijk als een grote balanceer-act. Tussen omzetten behalen die de duurzaamheid waarborgen aan de ene kant en toegankelijkheid van diensten en voorzieningen voor wijkbewoners aan de andere kant. Tussen het bedienen van het meer kapitaalkrachtige deel van de markt en degenen die echt behoefte hebben aan ondersteuning naar meedoen in de samenleving. Het bieden van betaalde banen en met vrijwillige inzet nog meer impact te bereiken. Tussen doen wat belangrijk is en dat wat financiële armslag oplevert. En tussen het vertellen van succesverhalen in de levens van degenen met en voor wie ze werken en het meten van impact in harde euro’s.

    Het zijn namelijk ondernemers in publieke waarden. Publieke waarden die vaak door de markt niet bediend worden en waarvoor de overheid weinig tijd of middelen beschikbaar heeft. Zo is diezelfde overheid soms opdrachtgever, subsidiegever, mede-aanbieder of klant. Maar soms ook niet betrokken bij de lokale bewonersbedrijven.

    Waar in de zorgsector het steeds gebruikelijker is – met wisselend succes – om zorgarrangementen in delen op een markt weg te zetten (denk aan de pgb-bureau’s, gespecialiseerde jeugdzorg, dagbesteding, etc.), is dat voor veel van de publieke diensten waar bewonersbedrijven zich op richten niet het geval. En waarschijnlijk zouden we dat ook niet moeten willen.

     

    Subsidie-infuus

    Kun je hieruit concluderen dat bewonersbedrijven subsidiegebonden of zelfs subsidiegedreven zijn? Nee, in bijna alle gevallen is hiervan absoluut geen sprake. Daar zijn verschillende redenen voor aan te wijzen. Ten eerste is er sprake van incidentele financiering door gemeenten die onvoldoende vaste basis biedt om de bedrijfsvoering van een bewonersbedrijf op te baseren. Ten tweede zijn bewonersbedrijven steeds beter in staat om hybride financiering te vinden bij een veelvoud aan financiers en klanten. Ten derde steunen alle succesvolle bewonersbedrijven op meer pijlers van inkomsten door een divers aanbod en aandachtsterreinen. Ten vierde zijn veel geldstromen van gemeenten naar bewonersbedrijven gemakshalve vormgegeven als subsidie terwijl het eerder lijkt op een opdracht of een andere vorm van inkoop door een overheidsorganisatie. Ten vijfde, en misschien wel het belangrijkst, ondernemerschap zit in een houding, aanpak en organisatiecultuur.

    Hieruit leren we dat de financiële relatie tussen bewonersbedrijven en overheid enorm divers en veelvormig is. Het is van belang om veel preciezer te zijn in de manier waarop wordt gekeken naar het financieren van het realiseren van publieke waarden. En vanuit dit inzicht ontstaat ook handelingsperspectief om in onderling overleg die financieringsrelatie eens goed onder de loep te nemen. Het bewonersbedrijf levert dit meer inzicht op in de eigen rol, positie, duurzaamheid en bestaansrecht. Voor gemeenten levert dit inzicht in de manier waarop ze met strategische partners de eigen beleidsdoelen behalen: door inkoop, opdrachtgeverschap, partnerschap of gewoon subsidie. En langzaam zien we ook steeds meer innovatie in deze financiële relatie. Van sociale hypotheek tot social impact bonds en meer.

     

    Neo-liberaal frame

    De term bewonersbedrijf werd door LSA geïntroduceerd in 2012 als reactie op het intreden van het neoliberale denken. Het denken waarin de overheid steeds meer naar de markt keek voor het realiseren van publieke waarden en de samenleving en gemeenschap nauwelijks meer een rol kregen toebedeeld. Net zoals de partners en instituties van de verzorgingsstaat. De wijkaanpak liep op haar allerlaatste benen.

    Bewust, maar niet zonder een bijna oneindig aantal interne discussies, werd gekozen voor een term die prima paste in dat nieuwe liberale frame. Achteraf bezien met succes, bewonersbedrijven werden gezien als een aantrekkelijk alternatief voor toch al afbouwende subsidierelaties. En het had aantrekkingskracht op een extra categorie actieve bewoners die ondernemen, ontwikkelen en groei aantrekkelijker vonden dan meepraten, bijsturen en behouden wat er was.

    Woorden doen er toe. Zijn businessplan, winst en ondernemer woorden die altijd blijven voelen als geleend uit een ander domein? Spreken we over bewonersinitiatieven die zich staande willen houden ten opzichte van een dominant neoliberale overheidsmachine? Kunnen we met het heruitvinden van nieuwe financiële arrangementen tussen overheid en bewonerscollectief ook op zoek naar nieuwe termen? De tijd zal het leren. Ondernemen met publieke waarde is een heel eigen tak van sport die nog volop in ontwikkeling is. Het periodiek onderzoeken van de sector van bewonersbedrijven geeft ons alvast inzichten en aanknopingspunten voor de toekomst.

    Bekijk de BewonersBedrijven monitor hier.  Volgend jaar stellen we natuurlijk een nieuwe monitor samen. Daarin zien we ongetwijfeld ook de impact van corona terug.

     

    City Deal Impact Ondernemen

    LSA is een van de 80 partijen die de komende drie jaar samenwerken in de City Deal Impact Ondernemen.  Steeds meer ondernemers, waaronder zeker ook bewonersbedrijven, leveren met hun werk een positieve maatschappelijke of ecologische bijdrage. Deze ondernemers noemen we ‘impact ondernemers’. Zij zetten zich bijvoorbeeld in voor kansen voor mensen met een beperking, afvalvermindering of armoedebestrijding in wijken. Deze ondernemers lopen in de praktijk echter tegen verschillende drempels aan. Zo ervaren ze de wet- en regelgeving van de overheid vaak als ingewikkeld.

    De City Deal Impact Ondernemen wil deze obstakels verminderen en zo impact ondernemen bevorderen. Dat doet de City Deal door ondernemers op meerdere manieren te ondersteunen. Zo bouwen de partners in de City Deal aan een netwerk met andere ondernemers en beleidsmakers, wordt er onderzoek verricht en kennis gedeeld en biedt de City Deal ondersteuning bij het professionaliseren van de onderneming. Ook wordt er gewerkt aan een beter beleid voor ondernemers.

    De City Deal richt zich op het versterken van het impact ecosysteem, door netwerkvorming te stimuleren, verdienmodellen op maatschappelijke opgaven te ontwerpen, in te zetten op doorgroei en opschaling van impact ondernemers en door financieringsstromen voor impact ondernemers toegankelijker te maken. Lees meer hierover op de City Deal-pagina op AgendaStad.nl.

    Wil je op de hoogte blijven? Meld je aan voor onze nieuwsbrief

  • Meer van onze leden

    Stichting Tevreden

    Stichting Tevreden

    • Deventer

    Stichting Tevreden bestaat uit betrokken Deventenaren die van elke Deventenaar een Tevreden Deventenaar willen ...

    Lees meer >
    Wijkbedrijf Selwerd

    Wijkbedrijf Selwerd

    • Groningen

    Wijkbedrijf Selwerd is een BewonersBedrijf in Groningen waarin bewoners zelf de regie nemen om de wijk beter en ...

    Lees meer >
    MidWest

    MidWest

    • Amsterdam

    Coop MidWest is een verzamelplek in de Amsterdamse Baarsjes. Bottum-up bedacht, uitgewerkt en tot stand gekomen door ...

    Lees meer >