Omgevingswet en energietransitie: alleen ga je sneller, samen kom je verder

  • De Omgevingswet, zo weten we inmiddels, heeft veel gevolgen voor actieve bewoners die werken in en aan het ruimtelijk domein. Een van de belangrijkste veranderingen in ons ruimtelijke domein dient zich inmiddels ook aan: de energietransitie. Die heeft, net als de Omgevingswet, grote impact op de leefomgeving. Beiden leveren niet alleen technische vraagstukken op, maar stelt ons ook voor een sociale opgave en een rechtvaardigheidsvraagstuk. Bij het LSA vroegen we ons af: “Hoe kunnen bewonerscollectieven de veranderingen en kansen van de Omgevingswet en energietransitie oppakken?”

    Foto: Carlos Martinez van Andel, Mariahoeve Onze Wijk maart 2018.

    ‘Alleen ga je sneller, maar samen kom je verder.’ Deze uitspraak is ook van toepassing op het begrijpen van moeilijke kwesties. Het LSA nodigde drie deskundigen uit om hierover in gesprek te gaan.

    • Elly Rijnierse is actief in de Haagse wijk Mariahoeve. In die wijk moet het gasnet eigenlijk vernieuwd worden. Mede daarom heeft de gemeente Mariahoeve aangemerkt als Groene Energiewijk en zoekt daarmee direct naar de beste alternatieven voor gas in deze wijk. Elly zoekt graag mee, maar kijkt vooral naar manieren waarop actieve bewoners een rol kunnen krijgen in de nieuwe energieplannen voor de wijk. Hierbij werkt zij samen met Eef Spronck en Eduard Ravenhorst (De Coöperatieve Samenleving).
    • Thijs de la Court werkt voor Klimaatverbond Nederland en is algemeen secretaris van het Gelders Energieakkoord. Vanuit zijn functie ondersteunt hij lokale overheden, maatschappelijke organisaties en bedrijven bij hun activiteiten op het vlak van duurzaamheid.
    • Frans Soeterbroek noemt zichzelf ook wel de Ruimtemaker. Hij bouwt bruggen tussen stadsontwikkeling, maatschappelijke waardecreatie en democratische vernieuwing. Voor het LSA schreef hij een essay over de Omgevingswet.

     

    Vergroenen door verbinden

    “Het Haagse Mariahoeve gaat waarschijnlijk als een van de eerste wijken van het gas af” vertelt Elly. “De gemeente heeft hierbij de regie en organiseert een breed participatietraject. Na een presentatie van Eef Spronck en Eduard Ravenhorst (De Coöperatieve Samenleving) in onze wijk, drong het bij ons als bewoners door dat de Omgevingswet er snel aankomt en dat die ook betrekking heeft op de energietransitie. Maar door de gemeente wordt die koppeling naar de bewoners toe nog niet gemaakt. Hierover ben ik het gesprek aangegaan met het wijkberaad, de Stichting Duurzaam Den Haag en ook met de gemeente zelf.”

    Bewoners willen onderzoeken hoe ze effectiever bij de energietransitie betrokken kunnen zijn en hoe ze de kansen van de Omgevingswet daarbij kunnen benutten.

    Die gesprekken maakten duidelijk dat de besluitvorming rondom de energietransitie erg snel gaat, terwijl die rondom de Omgevingswet juist heel traag verloopt. Elly: “En dat terwijl de Omgevingswet de kans biedt om de energietransitie in samenhang met andere grote ontwikkelingen in de wijk te bekijken, en de bewoner daarbij potentieel een belangrijke stem te geven. Toen hebben wij als initiatiefnemers gezegd: ‘We willen onderzoeken hoe we effectiever bij de wijkontwikkeling – inclusief energietransitie – betrokken kunnen zijn en hoe we de kansen van de Omgevingswet hierbij kunnen benutten.'”

    Alleen ga je sneller, samen kom je verder

    Ondertussen zoeken de bewoners ook naar goede voorbeelden om sterker in hun schoenen te kunnen staan. Zo ontdekken ze dat – vaak kleine – initiatieven samengaan in een gebiedscoöperatie. Omdat je samen groter en steviger bent, kan dit voor het nodige (financiële) tegenwicht zorgen tegenover andere partijen die ook iets in de wijk willen. Verbinding zorgt dan voor meer zeggenschap en voor een meer samenhangende visie van bewoners op wijkontwikkeling. Elly legt dat als volgt uit. “We willen het vraagstuk omdraaien. De vraag is niet hoe we iedereen mee kunnen krijgen in de energietransitie, maar hoe we de energietransitie kunnen benutten voor meer verbinding en welzijn in de wijk.” De initiatiefnemers denken nu na over de vraag of een gebieds- of wijkcoöperatie het geëigende middel is waarmee ze van Mariahoeve – een wijk waar 70 nationaliteiten samenwonen – een echt inclusieve wijk kunnen maken.

    Lerend netwerk

    De koppeling tussen Mariahoeve, Frans Soeterbroek en Thijs de la Court is tot stand gekomen via het Lerend netwerk. Het LSA heeft samen met het VSBfonds en DOEN een project opgezet waarbij ondernemende bewonersinitiatieven gratis een expert of ervaringsdeskundige in huis kunnen halen. We werken samen aan een lerend netwerk. Heb jij een vraag? Lees verder!

    Grote puzzels

    Als je met zo’n opgave aan de slag gaat, is het goed om je te realiseren dat je eigenlijk aan een paar puzzels tegelijkertijd begint, vertelt Thijs de la Court. “Je moet je ten eerste afvragen: ‘Welke grote vraagstukken komen er op de wijk af, waar wij als bewoners samenhang in kunnen aanbrengen?’ Dat kan bijvoorbeeld de energietransitie zijn. De tweede belangrijke vraag is: ‘Van welke grote financiële stromen kan de gebiedscoöperatie profiteren?’ Want je wilt uiteindelijk wel zorgen voor een duurzame organisatie die niet afhankelijk is van een enkele financier. Uiteindelijk leidt de combinatie van vraagstukken en geldstromen tot een stappenplan. Daarmee kun je de coöperatie verder vormgeven.”

    De Omgevingswet kan het wettelijk kader vormen om participatie van bewoners bij deze omvangrijke thema’s af te dwingen.

    Wat kunnen én willen bewoners?

    Frans Soeterbroek vult Thijs aan. Het gaat er volgens hem niet alleen om wat bewoners kunnen doen, maar zeker ook om op welke thema’s bewoners invloed willen hebben. “Het gaat dan vaak om thema’s waar bewonersinitiatieven al mee bezig zijn. Denk aan energie, groen of sociale werkgelegenheid. Alles wat te maken heeft met waardeontwikkeling van de omgeving.” Die waarde wordt vergroot door de thema’s in samenhang met elkaar aan te pakken. “Zo kan het verduurzamen van de gebouwde omgeving niet zonder ook naar het groen in de wijk en de infrastructuur te kijken.” En de bewoners dan? Frans: “De Omgevingswet kan het wettelijk kader vormen om participatie van bewoners bij deze omvangrijke thema’s af te dwingen.”

    Energietransitie, wijkcooperatie

    Een gelijk speelveld ontstaat niet zomaar

    Terug naar de vraag van Elly. Zij wil de energietransitie in Mariahoeve gebruiken om meer inclusiviteit in en betrokkenheid van de bewoners bij de wijk  te realiseren. Afgaande op de woorden van Frans, kan ze daar de Omgevingswet goed bij gebruiken. Met deze wet in de hand kunnen de bewoners van Mariahoeve participeren in de maatschappelijke opgave om van het gas af te gaan. De geldstromen die ermee gepaard gaan, kunnen de bewoners goed gebruiken om ook andere zaken in hun wijk aan te pakken.

    Zo ontstaat een gelijk speelveld, waarin de markt niet langer dominant is, de overheid een faciliterende rol inneemt en kansen ontstaan voor maatschappelijke initiatieven. “Maar,” waarschuwt Frans, “dat gelijke speelveld ontstaat niet zomaar. Twee zaken zijn erg belangrijk. Om te beginnen moet de gemeente integraal willen werken, door op vele fronten tegelijkertijd maatschappelijke waarde toe te voegen. En ten tweede moet de overheid uitnodigend zijn naar partijen, zoals actieve bewoners, die verbonden zijn met de stad. De ‘sprinkhanen’, partijen die snel iets neerzetten en dan weer weg zijn, kunnen we wat dat betreft missen.”

    Praktische tips voor wijkcoöperaties, energietransitie en Omgevingswet

    Ter afsluiting hebben Thijs en Frans nog enkele tips voor Elly en de wijkcoöperatie in Mariahoeve. Die zijn ook nuttig voor alle andere actieve bewoners die op een ondernemende manier met de energietransitie en de nieuwe Omgevingswet aan de slag willen.

    • Zet je hulptroepen strategisch in. Zoek naar mensen die je kunnen ondersteunen en een positie kunnen geven tussen alle andere spelers. Adviseurs die niet vanuit een commercieel belang kijken, maar juist de maatschappelijke waarde voorop stellen.
    • Los niet het participatieprobleem van de gemeente op. Een gemeente vindt het vaak wel fijn als een groep bewoners zich verenigt in de wijk. Zo kunnen ze snel draagvlak vinden voor gemeentelijke plannen en altijd zeggen dat bewoners geparticipeerd hebben. Maar de doelstelling van de wijkcoöperatie zou juist moeten zijn dat de wijk in een sturende positie komt, in tegenstelling tot de gemeente.
    • Denk zowel organisch als vanuit het grotere proces. ‘Organisch’ is iets langzaam laten groeien van onderop. Een wijkcoöperatie kan organisch groeien door steeds meer initiatieven in de wijk te koppelen. Tegelijkertijd moet je dat hand in hand laten gaan met het beïnvloeden van het beleid. Schroom niet om de gemeente voor dat laatste echt aan het werk te zetten.

     

    Kijk verder / lees meer:

     

    Mariahoeve in 2050: Bewoners de regie!

    De bewoners van de Haagse wijk Mariahoeve benoemden samen een aantal prioriteiten en zorgpunten van en over de wijk:

    • Naast de technisch / financiële kant ook de sociale kant van de transitie.
    • Groene karakter van de wijk: Ecologische zones, natuurinclusief bouwen, waterberging, waterkwaliteit; groene inrichting openbare ruimte; groenprojecten bewoners – gezond en sociaal.
    • Grote diversiteit: sociaal, cultureel, kwetsbaar – energietransitie, groen en klimaatopgave als kans voor iedereen.
    • Karakter van de wijk: karakteristieke architectuur én vernieuwing. In de wijk ontbreekt een kern.
    • Samen ontwerpen. Momenteel zorg over lopende bouwprojecten en de wijze van besluitvorming.

    Deze punten leiden tot een actieplan: Mariahoeve 2050. Vanuit de visie Onze projecten zijn de middelpunten van het dorp’ werken bewoners samen met één doel: bewoners nemen de regie, bewoners worden eigenaar van de wijk. Dit moet eraan bijdragen dat in 2050 Mariahoeve een hoeve is waar mensen zich thuis voelen: vormgegeven door bewoners, in samenwerking met partijen en de  gemeente.

    Onder de noemer Mariahoeve ‘Groene Energiewijk’, worden de kansen verkend voor integrale gebiedsontwikkeling. De bewoners nemen onder andere het initiatief tot oprichting van het Bewonersforum Energietransitie Mariahoeve.

  • Meer van onze leden

    Dorpscoöperatie Gerkesklooster Stroobos

    Dorpscoöperatie Gerkesklooster Stroobos

    Dorpscoöperatie Gerkesklooster-Stroobos heeft een generatiehuis opgericht in het voormalige schoolgebouw van het ...

    Lees meer >
    Stichting Tevreden

    Stichting Tevreden

    Stichting Tevreden bestaat uit betrokken Deventenaren die van elke Deventenaar een Tevreden Deventenaar willen ...

    Lees meer >
    MidWest

    MidWest

    Coop MidWest is een verzamelplek in de Amsterdamse Baarsjes. Bottum-up bedacht, uitgewerkt en tot stand gekomen door ...

    Lees meer >