Wijkontwikkeling van onderop (2): Een bedrijf, maar vooral actieve wijkbewoners

  • Veel bewoners ontwikkelen hun wijk op eigen kracht en zetten daar community building voor in. We laten graag zien wat de impact is van ABCD-methode. In deze serie over de ontwikkeling van het Arnhemse Spijkerkwartier draait het om wat bewoners bereiken én hoe ze dat voor elkaar krijgen. Dit is deel 2. "Doel is en blijft het opsporen en stimuleren van het potentieel van de buurt om buurtpro­blemen zelf aan te pakken."

    Over de auteurs| Dit artikel is geschreven door Huub Gulikers en Hay van der Sterren. Hay van der Sterren is voormalig docent aan de opleiding Culturele en Maatschappelijke Vorming van de Hogeschool van Arnhem en Nijmegen (HAN). Hij gaf lessen en cursussen over ABCD en werkte enkele jaren mee aan een ABCD-project in de Nijmeegse Kolpingbuurt. Huub Gulikers is docent en onderzoeker aan de HAN en promoveerde vorig jaar bij de Universiteit voor Humanistiek op zijn onderzoek ‘Sociaal Verantwoord: betekenisvolle, leerzame en democratische verantwoording van sociaal werk’.

    Dit is deel 2 uit de serie over wijkontwikkeling in het Arnhemse Spijkerkwartier. Lees ook het eerste en derde deel uit deze reeks. 

    Het uitvoerend werk van het BuurtGroenBedrijf wordt nu voor een groot deel gedaan door Arjen Laning. “Mijn droom is dat ik hier kan werken zonder extra lijnen. Nu moet ik me, als ik ziek ben, op vier plekken ziekmelden. Ik zou er graag collega’s bij willen hebben. Als we afgelopen jaar niet zo’n droge zomer hadden gehad, was het in mijn eentje ook niet te doen geweest. Maar niet alleen voor de hoeveelheid werk, ook voor het contact zou het mooi zijn, als we met meer zouden zijn.”Lees ook het eerste deel uit deze serie over wijkontwikkeling in het Arnhemse Spijkerkwartier. 

    Medeverantwoordelijkheid van buurtbewoners

    De wijk Spijkerkwartier bestaat uit drie buurten: Spoorhoek, Spijkerbuurt en Boulevardkwartier. Arjen Laning woont sinds 2001 in Spoorhoek. Hij is als vrijwilliger bij buurtcentrum De Lommerd begonnen en heeft nu, als enige, een betaalde baan bij het BuurtGroenBedrijf (BGB). Maar Scalabor, arbeidsontwikkelbedrijf voor Midden-Gelderland, is zijn werkgever. Van daaruit is hij geplaatst bij SIGHT Landscaping, die hem vervolgens weer detacheert naar het BGB. Arjan is daar niet zo gelukkig mee. Ook volgens Patrick Hoogenbosch, actieve bewoner van Spijkerkwartier en een van de initiatiefnemers van BGB, kan de constructie via Scalabor en SIGHT Landscaping beter georganiseerd worden. Maar het ondernemersteam BGB wil liever geen personeel in dienst hebben. De risico’s, kennis en werkzaamheden die daarbij komen kijken wil het BGB (nu nog) niet aangaan.

    “BuurtGroenBedrijf is niet in eerste instantie een werkgelegenheids­bedrijf. Het gaat ons om het stimuleren van de medeverantwoordelijkheid van buurtbewoners.”

    Er wordt wel naar uitbreiding gezocht, bijvoorbeeld via Activiteitencentrum Suz&so. Suz&so wil een verbinding creëren tussen kwetsbare burgers door middel van dagbesteding: jongeren met een beperking, verstandelijke beperking, of gedragsproblematiek en ouderen die vereenzamen. Zij gaan uit van de kwaliteiten van de jongere, of de oudere, deelnemer aan de activiteit. “De vraag blijft hoe je het beste iets kunt betekenen voor die mensen die nu niet maatschappelijk actief zijn en thuis ‘op de bank zitten’. Maar het BGB is niet in eerste instantie een werkgelegenheids­bedrijf. Het gaat ons om het stimuleren van de medeverantwoordelijkheid van buurtbewoners.” Het BuurtGroenBedrijf wil wijkbewoners faciliteren bij het onderhoud van het groen in de wijk, het aanbieden van arrangementen in de aanleg en inrichting van het groen en bewustwording en educatie.

    Spijkerkwartier

    Germa Huijbers, lid van het ondernemersteam, is tevreden over hoe het BGB zich ontwikkelt. De groep van ondersteuners en ‘ontwa­kers’ wordt steeds groter. “We organiseren elk seizoen een Groencafé rond thema’s als Leve(n)de bodem! en Regenproof Spijkerkwartier. Dan komen er zo’n twintig mensen en dat vind ik best veel als je ziet hoeveel activiteiten er al in de wijk georganiseerd worden. Als ik een schatting maak dan is de helft van de wijkbewoners onwetend, is 35% ontwakend en is 15% van de bewoners actief. We zijn veel verder dan twee jaar geleden maar zitten nu, na een acceleratie, weer op een plateau, waar we tegenaan hikken. We hebben behoefte aan meer doeners, maar de mensen die tijdelijk zonder werk zitten zijn verstopt. We proberen die mensen beter te bereiken door veel aan­wezig te zijn in de wijk, door verschillende activiteiten te organiseren en door zo goed mogelijk samen te werken met bestaande werkgroepen en actieve personen in de wijk.”

    Germa vindt het van belang om bij het BGB zowel de betrokkenheid van bewoners en het aantal vrijwilligers te vergroten, als het aantal betaalde groenbeheerders, zoals Arjen, uit te breiden. Het is een en-en-verhaal. Er moet ook continuïteit zijn, en vrijwilligers zijn vaak alleen incidenteel inzetbaar, zoals bij NLdoet. Het BGB steunt op twee pijlers: vaste krachten en draagvlak en medewerking van de bewoners in de wijk. De continuïteit kan gewaarborgd worden door de vaste krachten, waarmee tevens arbeidsparticipatie en waardecreatie wordt bevorderd. “Belangrijk is dat bewoners hun eigen talenten leren ontdekken en dat ze deze zelf daar gaan inzetten, waar die talenten tot hun recht komen. Daar­naast is er het grote belang van het draagvlak onder bewoners en vrijwilligers, die de wijk een warm hart toe dragen. Het draagvlak voor het schoonhouden van de wijk is ook al veel groter geworden nu wijkbewoners het zelf organi­seren en die taak niet ‘over de schutting’ van de gemeente gooien.”

    Welzijn, onderlinge verbondenheid en natuur

    Volgens Germa sluit het BGB goed aan bij wat er in de buurt leeft en groeit. Steeds meer buurtbewoners ondersteunen het. “Mensen willen graag een schone wijk, zonder zwerfafval. Ze raken geïnspireerd door de activiteiten die rondom groen worden georganiseerd. Maar alles heeft zijn tijd nodig, je moet eerst een zaadje planten. Geef het de tijd om zich tot een community te ontwikkelen. Ik kan me voorstellen dat het BGB ooit overbodig wordt, omdat bewoners het zelfeigenaarschap zo in praktijk brengen, dat het aanleggen, beheren en onderhouden van de buitenruimte helemaal door bewo­ners wordt gedaan.”

    “Ik kan me voorstellen dat het BGB ooit overbodig wordt, als het de tijd krijgt om zich tot een community te ontwikkelen.”

    “Maar we hebben ook meer mensen zoals Arjen op straat nodig, die het groenonderhoud doen. Hoe kom je in contact met mensen die thuis ‘op de bank zitten’? Hoe kun je deze buurtbewoners activeren als vrijwilliger of in betaald werk? Hoe krijg je de UWV en gemeente mee? We zijn al twee jaar bezig om te kijken hoe we bewoners met een UWV-uitkering kunnen betrekken bij de activiteiten van het BGB. Vanwege privacy krijgen we geen rechtstreekse toegang tot de gegevens van die bewoners. Dat is begrijpelijk, maar we zouden graag hebben dat de gemeente deze mensen benadert en naar ons toe leidt.” Om meer betaalde krachten voor het groenonderhoud te krijgen heeft het BGB, volgens Germa, iemand nodig, die de mensen die ‘op de bank zitten’ weet te bereiken en arbeidsprojecten gaat organiseren. “Wij willen bewoners activeren om weer deel te nemen aan de samenleving. Het gaat ons daarbij ook om bewustwording van de buurtbewoners, daar moeten we ook aan werken.”

    Spijkerkwartier

    Patrick benadrukt het belang om op verschillende terreinen – welzijn, onderlinge verbondenheid en natuur – de wijk aangenamer te maken. Een mooi, klein voor­beeld is hoe een wijkbewoonster met een beperking weer meer bij de buurt betrokken is geraakt. Vroeger zette zij koffie voor de mensen die de buurt onderhielden. Toen het groenonderhoud werd uitbesteed aan een extern bedrijf, was het met dat koffiezetten afgelopen. Nu doet Arjen veel in het groenonderhoud, drinkt zo nu en dan weer een bakkie bij haar en zij bloeit helemaal op. “We hopen via onze werkwijze ook de systeemwereld, de gemeente en instellingen, te veranderen. Doel is en blijft het opsporen en stimuleren van het potentieel van de buurt om buurtpro­blemen zelf aan te pakken. Het mooie van het BGB is de integrale aanpak: tegelijk maatschappelijke proble­men aanpakken en mensen active­ren. Een uitdaging voor het BGB en de beoogde nieuwe werkwijze is de eigen dy­namiek van sectorale organisaties die diensten leveren in de wijk. Het rond krijgen van de eigen organisatie en de eigen exploitatie wringt soms met hoe je het in de wijk zou willen aanpakken.”

    “Het rond krijgen van de eigen organisatie en de eigen exploitatie wringt soms met hoe je het in de wijk zou willen aanpakken.”

    Andere werkwijze dan bedrijven

    Lokale verankering en onderling vertrouwen is de basis van het werk van het BGB. Als mensen uit de buurt straten vegen of groenonderhoud doen, dan vergroot dat de bereidheid om mee te werken aan een leefbare wijk. Uit onder andere het promotieonderzoek van Kees Keizer (2010) blijkt dat door graffiti en zwerfvuil op straat nog meer rommel ontstaat en zelfs andere regelovertredingen – zoals het negeren van verbodsborden en zelfs stelen – in de hand worden gewerkt.

    “Mensen houden de buurt schoner als ze zich meer eigenaar voelen van die buiten­ruimte.”

    Arjen bevestigt dat door zijn werk, dus door iemand die in de buurt woont, mensen worden gestimuleerd om zich meer verantwoordelijk op te stellen. “Mensen houden de buurt schoner als ze zich meer eigenaar voelen van die buiten­ruimte. Door goed te laten zien wat je doet, en mensen te laten weten waarom je wat doet, kun je die betrokkenheid van buurtbewoners vergroten. Ik krijg ook veel complimenten; dat was ik niet gewend. Ik heb ook een andere werkwijze dan de bedrijven die het werk hiervoor verrichtten. Eerder werd er bijvoorbeeld veel gedaan met een bosmaaier en dan werd vaak het maaisel niet weggehaald. Ik gebruik veel minder machines, haal het groenafval gelijk weg, en laat vaker ook waardevol (on)kruid staan.”

    Opschoondag voor wijkbewoners

    Arjen vindt het mooi werken hier; er zijn hier geen vaste regels, bijvoorbeeld over hoe om te gaan met onkruid. Je kunt dan ook ingaan op vragen van bewoners. Zo kwam er laatst een buurtbewoner die vroeg om de brandnetels te laten staan, omdat die van belang zijn voor de vlinders: de rupsen leven van de bladeren van de brandnetel. De brandnetels heeft Arjen daar ongemoeid gelaten. “Bewoners werken ook weleens met mij mee, bijvoorbeeld met vegen. En we organiseren één keer per maand een Opschoondag voor wijkbewoners om de wijk zwerfvuilvrij te maken. Zo’n dag sluiten we gezamenlijk af met brood en soep. We zijn bijvoorbeeld ook doende geweest met het beplanten van boomspiegels, en we gaan op safari in de wijk om de in- en uitvliegplekken van de gierzwaluw te spotten. En er is regelmatig het Groencafé waar mensen bijvoorbeeld de grond uit hun eigen tuin kunnen laten testen.”

    Spijkerkwartier

    Gouden Wisselbezem voor bewoners

    Ellen Tebbe is sinds jaar en dag een actieve bewoonster in het Spijkerkwartier. Ze noemt zichzelf een ‘incidentele vrijwilliger’ en is al 22 jaar lid van de Groengroep en helpt mee om zwerfvuil op te ruimen, iets wat ze eigenlijk voortdurend doet als ze door het Spijkerkwartier loopt. Ze wordt er wel om uitgelachen, maar de laatste tijd groeit toch het aantal mensen, dat troep opraapt en opruimt. Gegeven blijft echter ook, dat veel mensen van alles laten liggen, vooral als ze buiten zijn met het mooie weer. Als een van de eersten heeft Ellen voor haar werk in de wijk de Gouden Wisselbezem van het BGB gekregen. Deze is bedacht door drie CMV-studenten van de Hogeschool van Arnhem en Nijmegen die stage liepen bij het BGB. De wisseltrofee wordt maandelijks uitgereikt aan een bewoner die zich verdienstelijk heeft gemaakt met het op de een of andere manier schoonhouden van het Spijkerkwartier.

    Ellen is wel blij met het BGB, maar wil zelf niet vergaderen en vooral praktisch werken. Ze is een aantal jaren geleden gestart met de ‘Stichting Behoud Bomen Arnhem Lauwersgracht’ tegen de voorgenomen kap van acht bomen in het Musispark, in het centrum van Arnhem. Vooral de aankondiging dat vanwege ‘de belemmerde zichtlijn vanuit het concertgebouw Musis’, ook een grote treurwilg zou worden gekapt, wekte daarbij veel beroering. “Als er zoiets ingrijpends dreigt te gebeuren, zijn mensen wel bereid om actief te worden.” Met ondersteuning van een bekende advocaat is er door de bewoners actiegevoerd en is de bomenkap teruggedraaid.

    Ook is Ellen actief tijdens de Opschoondagen die door het BGB in het Spijkerkwartier worden gehouden. Er doen gemiddeld zo’n vijftien mensen mee. “We willen het vaker gaan organiseren. Het is belangrijk dat je doorgaat met het organiseren van die activiteiten, zoals het onderhouden van de boomspiegels door de bewoners. Je moet dat niet eenmalig doen.” Volgens Ellen is het moeilijk te bepalen waar de verantwoordelijkheid ligt tussen de gemeente en de burger, als het gaat om het schoonhouden en het groenbeheer in de wijk. “De gemeente moet vooral het open­bare groen, onder andere bij de parkeerplaatsen, heel regelmatig schoonhouden. Dat moet je niet aan de burger overlaten. Maar als je als bewoner meedoet aan een actie voor eigen beheer van bijvoorbeeld de boomspiegels, dan moet je zelf ook de verantwoordelijkheid nemen om dit langer te blijven doen, en dat gebeurt ook niet altijd.”

    Dit is deel 2 uit de serie Wijkontwikkeling van onderop. Lees deel 1 of deel 3 ook.

    ABCD-methode: wijkontwikkeling van onderop

    ABCD hanteert vooral de uitgangspunten dat wijkontwikkeling gebeurt:

    • op basis van de talenten en vaardigheden (assets) van de wijkbewoners en van wat er verder aan potentieel aanwezig is in de wijk;
    • vanuit de inzichten, de creativiteit en de zeggenschap van wijkbewoners;
    • en door permanent te bouwen aan relaties van wijkbewoners met elkaar, met organisaties, met instituties en met de overheid.

    Kortom: wijkontwikkeling van binnenuit en bottom-up, met de focus op capaciteiten in plaats van op problemen en tekortkomingen in de wijk.

    Over deze serie

    Dit is deel 2 uit de serie Wijkontwikkeling van onderop. Lees deel 1 of deel 3 ook.

    In 2004 gaf LSA het boek Wijkontwikkeling op eigen kracht uit, dat helemaal gaat over Asset-Based Community Development (ABCD-methode). Om dat boek een update te geven, zochten we naar bewonersinitiatieven die de principes van ABCD in de praktijk brengen. Deze driedelige serie is daar het resultaat van. Op zoek naar een illustratieve ABCD-praktijk kwamen Huub Gullikers en Hay van der Sterren terecht in het Spijkerkwartier in Arnhem. Daar vindt onder de noemer van DeBlauweWijkEconomie (DBWE) en het Buurt­GroenBedrijf (BGB) heel veel wijkontwikkeling door en met wijkbewoners plaats rondom de uiterst actuele thema’s van verduurzaming en wijkeconomie. Huub en Hay spraken met vijf betrokkenen: Patrick Hoogenbosch, mede-initiator van DBWE, Germa Huijbers, lid van het ondernemersteam BGB, Arjen Laning, werknemer bij BGB, Ellen Tebbe, actief wijkbewoonster en Martijn Stappers, wijkmanager van de gemeente Arnhem. Hoewel zij hun manier van werken zelf niet als ABCD benoemen, zijn in hun projecten en activiteiten duidelijk werkzame elementen van deze benadering van wijkontwikkeling aan te treffen.

     

  • Meer van onze leden

    Vereniging van Wijkeigenaren Regentes / Valkenbos,   Wij Weimar

    Vereniging van Wijkeigenaren Regentes / Valkenbos, Wij Weimar

    WijWeimar wil meehelpen de Weimarstraat en omgeving te verbeteren, want zij vinden dat de straat en de buurt wel een ...

    Lees meer >
    De Flatmakers Rode Kruislaan

    De Flatmakers Rode Kruislaan

    Naar aanleiding van een gezamenlijk initiatief van de gemeente Diemen, Rochdale, de Huurdersvereniging en het bureau ...

    Lees meer >
    Stichting Lokaal

    Stichting Lokaal

    Stichting Lokaal wil bouwen aan een inclusieve samenleving door het creëren en ondersteunen van levendige, gastvrije ...

    Lees meer >