Buurtrechten staan op de kaart

  • LSA deed de afgelopen maanden onderzoek naar het gebruik van buurtrechten in de Nederlandse gemeenten. Welke rechten hebben bewoners voor zeggenschap en eigenaarschap? Een zoektocht met vragenlijsten, langs gemeentelijke websites en met behulp van het bewonersnetwerk. Dit leverde een goed beeld op van de verschuiving in de afgelopen jaren naar meer ruimte voor initiatieven uit onze dorpen en wijken. Een rijkheid aan beleid, instrumenten en soms wetgeving die actief werkt aan buurtrechten. Maar ook aanleiding om na te denken over de volgende stap.

    Buurtrechten in Nederland

    In 2012 werd het gedachtegoed over Buurtrechten naar Nederland gehaald. De vereniging van actieve bewoners keek wat er in Engeland gebeurde op het gebied van Community Rights en vertaalde deze rechten naar  de Nederlandse situatie. Het was de tijd dat het geld wegviel onder de Wijkaanpak, de crisis inzette en het duidelijk was dat actieve bewonersgroepen meer en meer moeten doen met minder geld. “De spelregels moeten veranderen”, betoogde de actieve bewoners verenigd in het LSA. Bij een groeiende verantwoordelijkheid voor inwoners van een stad  horen andere rechten. Het versterken van burgerparticipatie is nodig om het gedachtegoed van de decentralisaties goed te laten slagen.

    Op Rijksniveau staan buurtrechten sindsdien op de agenda. Zo is het Right to Challenge (recht om uit te dagen) vastgelegd in de Wet Maatschappelijke Ondersteuning (wmo) en ook de Bibliotheekwet. Bewoners en/of wijkondernemers kunnen door middel van het Right to Challenge aangeven dat zij bepaalde (bestaande) publieke taken willen overnemen van de overheid. Hier moeten zij wel argumenten voor kunnen aanvoeren; hoe de uitvoering bijvoorbeeld efficiënter en goedkoper of kwalitatief beter kan.

    Het Rijk wil buurtrechten voor alsnog niet verder wettelijk vastleggen, het LSA pleit daar nog steeds voor en dit pleidooi  vindt ook veel weerklank bij verschillende politieke partijen.  Initiatiefnota’s van diverse Kamerleden moeten nog worden besproken of de stemming hierover is aangehouden. De decentralisatie van taken naar gemeenten is een van de redenen die genoemd worden om de Buurtrechten eerst op gemeentelijk niveau in te voeren.

    Met veel inzet van actieve bewoners is het gelukt om de kennis over buurtrechten bij het merendeel van de gemeenten te krijgen. Maar in hoeverre gemeenten daadwerkelijk de stap naar verregaande participatie zetten, daarover was tot op heden geen informatie bekend. Daarom nam het LSA het initiatief om alle gemeenten te benaderen en hen te vragen wat zij doen op het gebied van buurtrechten.

    Wat zijn buurtrechten?

    Geïnspireerd op de Engelse Community Right (zoals vastgelegd in de Localism Act 2011), evaluaties hiervan en een stevige dosis kennis van de Nederlandse realiteit werkte LSA zes buurtrechten uit. Terreinen waarop aan bewoners meer rechten gegeven kan worden en de benodigde ondersteunende buurtrechten om hiervan ook een succes te maken.

    • Recht om uit te dagen (deels ingevoerd in 70 gemeenten): Actieve bewonersgroepen krijgen het recht om lokale dienstverlening vorm te geven en uit te voeren. Bewoners weten zelf het beste wat er lokaal nodig is, dus zouden tenminste zeggenschap moeten hebben over hoe die diensten er uit zien. Daarnaast kunnen actieve bewoners diensten zelf nog veel beter uitvoeren en dan moet het inkoopbeleid het mogelijk maken dat zij hier de contracten voor krijgen.
    • Recht op buurtplanning (deels ingevoerd in 70 gemeenten): Actieve bewonersgroepen krijgen het recht om het voortouw te nemen in de inrichting van hun eigen wijk, buurt, straten en pleinen.
    • Open overheid (deels ingevoerd in 42 gemeenten): De informatievoorziening over bestedingen, budgetten, geplande ontwikkelingen en (aflopende) termijnen wordt zo ingericht dat buurtbewoners op tijd op de hoogte zijn en snappen wat er gezegd wordt, zodat ze volwaardige partners kunnen zijn. Daarnaast beslissen bewoners ook mee over zaken die hun buurt aangaan. Bijvoorbeeld door een buurtbegroting.
    • Toegang tot geld (deels ingevoerd in 42 gemeenten): Actieve bewonersgroepen kunnen aanspraak maken op financiering om hun initiatieven te realiseren. Een maatschappelijke bank moet bewoners bedrijven aan startkapitaal helpen in de vorm van leningen en geefgeld. Gemeenten kunnen maatschappelijke initiatieven helpen door bijvoorbeeld garant te staan en fondsenwervers aan te bieden. En er moet geld beschikbaar zijn om bewonersgroepen te helpen hun plannen te ontwikkelen.
    • Recht op gebouwen en publieke ruimtes (deels ingevoerd in 55 gemeenten): Actieve bewonersgroepen krijgen het recht om gebouwen en publieke ruimtes, zoals parken, te gebruiken, beheren en over te nemen. Juist die plekken die belangrijk zijn voor de buurt moeten bewaard blijven voor de buurt.
    • Zelfgekozen ondersteuning (deels ingevoerd in 8 gemeenten): Actieve bewonersgroepen mogen zelf bepalen welke ondersteuning ze wensen bij activiteiten in de buurt en bij de planning van ontwikkelingen in de buurt, er wordt ze geen ‘expertise’ van buitenaf opgedrongen.

    Hoe scoort mijn gemeente?

    Dat is nog niet zo eenvoudig te beantwoorden. LSA heeft alle gemeenten aangeschreven. De respons viel nogal tegen. De buurtrechtenkaart is dan ook nog niet compleet. Het meest effectief blijkt het kennen van de juiste persoon binnen de gemeentelijke organisatie. Het LSA heeft niet alleen vragenlijsten gestuurd naar gemeenten maar is zelf ook actief op zoek gegaan om informatie te vinden. Het is de landelijke bewonersorganisatie daardoor duidelijk geworden dat er een flink tekort aan communicatie is over de rechten en mogelijkheden die inwoners van gemeenten hebben. Informatie over deze rechten zijn vaak niet of zeer moeilijk te vinden op gemeentelijke websites. Di staat een goede implementatie en gebruik van buurtrechten in de weg.

    Flinke stappen gemaakt

    Het LSA concludeert op basis van deze gegevens dat er een duidelijke stap is gezet richting een samenleving waar bewoners zeggenschap en eigenaarschap over hun eigen leefomgeving kunnen nemen. Dit is ook duidelijk zichtbaar in het land. Er worden  speeltuinen, parken, zwembaden, kroegen, buurthuizen en zelfs pleinen in zelfbeheer overgenomen door bewoners. Er ontstaan meer en meer collectief ondernemende BewonersBedrijven die ondernemen zonder winstoogmerk, maar met als doel hun wijk te versterken. Er zijn meer en meer zorgcoöperaties waar bewoners ´zorg voor elkaar´ op een lokale en kleinschalige manier regelen.

    Collegeprogramma’s, raadsmoties en initiatiefnota’s droegen bij aan een zoektocht binnen veel gemeenten in Nederland. Ook waren het vaak actieve bewoners die buurtrechten op de gemeentelijke agenda plaatsten. Een gezamenlijke  zoektocht naar de wijze waarop meer ruimte aan actieve bewoners kan worden gegeven. En de implicaties voor wet- en regelgeving, maar zeker ook houding en werkwijze binnen de gemeentelijke organisatie.

    Wat is de volgende stap?

    De buurtrechtenkaart geeft een goed overzicht van de stand van het land. Veel van de uitvoering van buurtrechten vindt plaats binnen een experiment, in een beperkt deel van de stad of gemeente. Ook is vaak geen expliciet beleid gemaakt voor het overdragen van zeggenschap en eigenaarschap aan lokale gemeenschappen. Daar is uiteraard iets voor te zeggen wanneer een experiment gericht is op het opdoen van ervaring, toetsen van aannames om vervolgens nieuw beleid te ontwikkelen. Een volgende stap is echter noodzakelijk om buurtrechten geen modegril te laten zijn. Of zoals eerder gezegd: het is  noodzakelijk om burgerparticipatie te versterken  (in omvang en in nieuwe instrumenten) om het gedachtegoed van de decentralisaties goed te laten slagen.

    Landelijke wetgeving

    LSA onderschrijft in hoofdlijnen het gedachtegoed achter de decentralisaties; lokaal organiseren en zo dicht mogelijk bij de burger. We zouden daar echter aan toe willen voegen: zo lokaal mogelijk organiseren, zo dicht mogelijk bij en waar mogelijk met de burger. Landelijke wetgeving mag dit gedachtegoed nooit in de weg staan, maar moet dit juist stimuleren. Op landelijk niveau kunnen waarborgen ingebouwd worden dat bewoners niet opnieuw buitenspel worden gezet, dit keer door de lokale overheid. Waarborgen en wetgeving met een stimulerende werking.

    Het Right to Challenge (recht om uit te dagen) is daar een goed voorbeeld van. Maak het in heel Nederland mogelijk dat bewoners ook zelf plannen kunnen maken en uitvoeren voor bestaande overheidstaken, met overheveling van het reguliere budget. De invulling hiervan kan iedere gemeente op eigen wijze formuleren. Vermelding van dit recht als mogelijke toepassing binnen de Wmo  (op initiatief van de Tweede Kamer) heeft ervoor gezorgd dat gemeenten dit recht kennen, zijn gaan verkennen en serieus gaan nemen. Er gaat een grote drijvende kracht uit van landelijke wetgeving op het lokaal niveau.

    Niet dichtregelen en meer bureaucratie. Niet het voor de voeten lopen van gemeenten. Maar een aanvulling op het gedachtegoed van de decentralisaties. De kracht van de samenleving voorop.

    Koplopers gezocht!

    De buurtrechtenkaart maakt duidelijk dat er veel dynamiek is binnen Nederlandse gemeenten. Het buurtrecht dat we het meeste tegenkomen in de analyse is het Recht om uit te dagen. De eerste succesvolle voorbeelden van ‘challenges’ zien we terug in het land. Inrichting van een straat in Rotterdam, bedienen van een brug in het Friese Baard, een sporthal in zelfbeheer van een basketbalvereniging in Utrecht of de florerende zorgcoöperatie Zuid doet Samen in Apeldoorn.. Toch gaat dit recht pas echt leven als gemeenten hun processen hierop inrichten, budgetten durven overdragen en de mogelijkheden om dit recht te gebruiken uitdragen en aanmoedigen. En het mogelijk maken dat bewonersgroepen ondersteuning krijgen.

    We zien dat het Buurtrecht Zelfgekozen ondersteuning erg weinig voorkomt. Het LSA ziet de Buurtrechten als een pakket van rechten die elkaar ondersteunen. Wanneer een groep vrijwilligers bijvoorbeeld  een gebiedsplanning maken of een buurthuis overnemen, hebben zij, net als beroepskrachten, daar ondersteuning bij nodig van onafhankelijke experts.  Als je participatie echt serieus neemt, hoort daarbij dat je het faciliteert. Dat je mensen de mogelijkheid geeft om expertise in te huren. Het voorkomt ook het risico op ‘overvraagde’ bewoners.

    Het recht op gebouwen en publieke ruimte zien we in diverse vormen terug. Na de economische crisis zien we alweer de eerste signalen dat gemeenten publiek vastgoed en openbare ruimte op de markt verkopen om de gemeentelijke begroting aan te vullen. Vaak ook nadat bewoners in de tussenliggende tijd het gebouw en de directe omgeving tot een levendig en economisch aantrekkelijk gebied hebben gemaakt. Het maken van nieuwe afspraken die een balans vinden tussen de behoefte aan inkomsten van een gemeente en het dienen van een publiek belang zijn hard nodig.

    Iedere vernieuwing kent haar koplopers. In dit geval gemeenten die gewoon aan de slag gaan. Geïnspireerd door het gedachtegoed van buurtrechten en met een flinke dosis lef. Gemeenten als Utrecht, Rotterdam, Ten Boer  of Breda.

    Het LSA heeft de hoop en verwachting dat zowel de routekaart naar buurtrechten als de online buurtrechtenkaart met veel links naar praktische instrumenten (verordeningen, beleidsstukken, methodieken) die daar deel van uitmaakt helpt bij het geven aan bekendheid van buurtrechten en de implementatie van buurtrechten. Maak hiervan gebruik. De gemeenteraadsverkiezingen in maart 2018 zijn volop in voorbereiding. Een goede kans op meer koplopers!

  • Meer van onze leden

    BewonersBedrijf Heechterp-Schieringen

    BewonersBedrijf Heechterp-Schieringen

    In Leeuwarden ligt het eerste BewonersBedrijf van Nederland: BewonersBedrijf Heechterp Schieringen. Op 30 november ...

    Lees meer >
    Crabbehoeve

    Crabbehoeve

    Crabbehoeve, een bewonersbedrijf in de Dordtse wijk Crabbehof, is een laagdrempelige en multifunctionele ...

    Lees meer >
    De Nieuwe Banier

    De Nieuwe Banier

    De Nieuwe Banier is een bewonersorganisatie die het gebouw De Nieuwe Banier exploiteert. Ze zitten in de ...

    Lees meer >