Andere kijk op right to challenge brengt ons verder

  • Naar schatting 70 tot 100 gemeenten zijn bezig met right to challenge volgens een onderzoek van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Het recht is terug te vinden in 56 coalitieakkoorden volgens een scan van de VNG. Bij de 79 (van de in totaal 380) gemeenten die de moeite namen om de vragenlijst in te vullen zijn er 29 gevallen van inwoners die hun gemeente succesvol hebben uitgedaagd. De minister stelde eerder dit jaar dat zij streeft naar een verdubbeling van het aantal gemeenten dat werkt met Right to Challenge door hen te stimuleren vanuit een ‘Plan van aanpak versterking lokale democratie’.

    Langzaamaan krijgen we wat beter zicht op hoe het right to challenge zich ontwikkelt in Nederland. Tenminste… cijfermatig. Right to challenge is steeds vaker een instrument voor de financiering van bewonersinitiatieven. Althans, er wordt steeds meer over geschreven. Want het aantal challenges is nogal beperkt te noemen, ook al weet niemand precies hoeveel het er zijn. Een klein deel van de gemeenten heeft concrete afspraken gemaakt over het right to challenge. Een veel groter deel heeft plannen in ontwikkeling of heeft de intentie uitgesproken om plannen in de komende jaren te gaan ontwikkelen.

    Democratische en/of bestuurlijke vernieuwing

    Hoe komt het dat er vooral veel wordt gesproken, geschreven, onderzocht en gezocht naar een succesvolle invoering van het right to challenge? In mijn ogen is een (groot) deel van de verklaring te vinden in het feit dat dit nieuwe instrument toch vooral wordt geplaatst in de hoek van democratische en/of bestuurlijke vernieuwing. Het zorgt voor nieuwe verhoudingen tussen lokale overheid en bewonersinitiatief. Of het helpt de gemeentelijke organisatie te kantelen van binnen naar buiten. Het is een instrument dat ambtenaren die in contact staan met de samenleving helpt om de stugge ambtenaren op de interne afdelingen mee te krijgen richting een responsieve overheid. Of het is een van de financiële instrumenten om beleidsdoelstellingen te realiseren. Actief burgerschap en bewonersinitiatieven om het openbaar bestuur beter te maken dus. En veel minder omdat de waarde gezien wordt van al dat sociaal kapitaal, de innovatiekracht van initiatieven van onderop of omdat de wens is de (bijna per definitie) integrale aanpak van bewonersinitiatieven mogelijk te maken.

    Een frame dat zorgt voor frictie

    En dat zorgt voor frictie. Afdelingen aanbestedingen die het aantal potentiële aanbieders groter zien worden en de variatie in afspraken en contracten diverser en complexer. Juristen die allerlei nieuwe vragen op hun bordje krijgen van toepasselijk recht, via staatssteun en DAEB naar rechtsbescherming. Specialisten Zorg of Verkeer wiens vakinhoudelijke kennis een andere rol krijgt. De afdeling Vastgoed die vanuit een bestuurlijke opdracht van het behalen van financieel rendement blijft vasthouden aan marktconforme prijzen. En dan nog maar te zwijgen over raadsleden die zich afvragen hoe de controlerende rol in balans blijft met de kaderstellende rol. De slogan (vrij naar de Belastingdienst) wordt: “makkelijker kunnen we het niet maken, wel leuker!”

    Vaak zien we dan ook challenges ‘sneuvelen’

    Vaak zien we dan ook challenges ‘sneuvelen’ of uitstromen naar een andere vorm van samenwerking met of financiering door de gemeente. Tientallen gemeenten gingen, al dan niet met de nodige druk van gemeenteraden, aan de slag met right to challenge. Niet een nieuwe vorm van bewonersparticipatie, nee het maken van een heel nieuw speelveld waarin bewoners hun rol konden spelen in de verhouding tussen bestuur en samenleving. Dat hebben ze regelmatig met veel bombarie verkondigd en vervolgens … kwamen ze er niet. Bewoners en gemeente waren voor, maar ergens in de ambtelijke molen zijn de rechten knel geraakt en ze zijn niet doorgevoerd. Je kent de termen wel: onderzoek, scan, pilot, proeftuin, de symbolische waarde van beleid…

    Bezie het in een ander licht

    Onder bewonersinitiatieven heeft right to challenge een positieve uitwerking. Dat schreven we ook aan de Kamercommissie BZK tijdens de begrotingsbehandeling voor 2019. Bewoners zien het als een instrument voor een gelijkwaardige positie, voor meer duurzaamheid binnen het initiatief en de organisatie en als vliegwiel voor meer initiatief en eigenaarschap in de buurt. Met het right to challenge kunnen bewoners zeggen: die publieke taak kunnen wij net zo goed of misschien wel beter uitvoeren. We gebruiken de kennis en talenten van buurtbewoners om iets voor elkaar te krijgen. Daarmee bereiken we meer doelen dan het doel van de publieke taak alleen. Samen maken we met dezelfde middelen meer waarde. Komen bewonersinitiatieven dan tegenover hun gemeente te staan? Wat ons betreft niet. Een overheid die de kracht van de samenleving goed wil benutten (en welke gemeente wil dat nou niet?) juicht een dergelijke opstelling van georganiseerde bewoners toe. En bij deze publieke opgaven horen ook publieke middelen. Bewoners worden opdrachtnemer en gemeenten betrokken opdrachtgever. Het right to challenge wordt hiermee een nieuw instrument voor gemeenten dat past bij deze tijd.

    Dat blijkt recent ook weer uit de aanbevelingen van een onderzoek onder Rotterdamse bewonersinitiatieven door Maurice Specht en Joke van der Zwaard. Zij zien dat deze initiatieven behoefte hebben aan rust en financiële zekerheid, in plaats van ze altijd maar te vragen om iets nieuws te doen. Een pleidooi om ze ook hun eigen autonomie te gunnen. “Bewonersinitiatieven/zelforganisaties nemen geen overheidsopdrachten aan, ze zijn niet aan te sturen, en vaak niet uit te rollen. Je moet ze op hun eigen merites beoordelen, de moeite nemen om te ontdekken welke betekenis ze voor wie (willen) spelen en hoe hun aanbod en werkwijze mogelijk een (leerzame) aanvulling zouden kunnen zijn op bestaand of nog te ontwikkelen beleid.”

    Hoe halen we de ambities?

    Tot nu toe is het vooral de Tweede Kamer geweest die right to challenge in Nederland probeert aan te jagen. Via amendementen, kan-bepalingen in de Wmo en de wet stelsel openbare bibliotheekvoorzieningen, aandringen op Algemene Maatregelen van Bestuur (AMvB) in moties of een initiatiefvoorstel. Recent werd de minister opgeroepen om met een voorstel te komen om het right to challenge wettelijk te verankeren.

    Hoe de minister daar invulling aan wil geven is nog onbekend. Een regeling zou voor LSA in ieder geval moeten beschrijven welke processtappen gemeenten moeten of kunnen zetten: verklaring over wel of geen right to challenge, reikwijdte van de beleidsdomeinen, uitnodigen van collectieven, toetsingskader, ondersteuning en wijze van samenwerking. Bijvoorbeeld door in analogie met bijvoorbeeld bepalingen in de Omgevingswet gemeenten vragen dit regelen, zonder voorschrijvend te bepalen hoe dit moet gebeuren. Daarover gaat de gemeenteraad in wisselwerking met inwoners en bewonerscollectieven.

    Tot die tijd

    Tot die tijd kunnen gemeenten gebruik maken van de afgelopen vrijdag gelanceerde Keuzetool Financieringsvormen van het programma ‘Financieren in netwerken’ van de Universiteit Leiden. Hierin is de meest complete beschrijving van right to challenge die ik ken opgenomen vanuit diverse oogpunten: bestuurskundig, juridisch, maar zeker ook vanuit het oogpunt van maatschappelijke vraagstukken en de samenleving. Financiering blijft immers slechts een middel om doelen te bereiken. En dat mogen ook doelen zijn als ‘maatwerk’, ‘sociale winst’ of bijvoorbeeld ‘bevorderen doe-democratie’.

    Ik sluit niet uit dat meer initiatief vanuit de Kamer nodig is om ervoor te zorgen dat bewonersinitiatieven het in het hele land gemakkelijker wordt gemaakt om vanuit de gemeenschap invulling te geven aan belangrijke publieke taken. Als het aan ons ligt vanuit waardering voor bewonersinitiatieven en hun rol in de samenleving.

  • Meer van onze leden

    Dorpscoöperatie Gerkesklooster Stroobos

    Dorpscoöperatie Gerkesklooster Stroobos

    Dorpscoöperatie Gerkesklooster-Stroobos heeft een generatiehuis opgericht in het voormalige schoolgebouw van het ...

    Lees meer >
    MidWest

    MidWest

    Coop MidWest is een verzamelplek in de Amsterdamse Baarsjes. Bottum-up bedacht, uitgewerkt en tot stand gekomen door ...

    Lees meer >
    BewonersBedrijf Heechterp-Schieringen

    BewonersBedrijf Heechterp-Schieringen

    In Leeuwarden ligt het eerste BewonersBedrijf van Nederland: BewonersBedrijf Heechterp Schieringen. Op 30 november ...

    Lees meer >