U bent hier:
- Home /
- Bijeenkomsten /
- Conferentie Ruimte voor burgers
Conferentie Ruimte voor burgers
"Verandering hangt in de lucht", zegt Henk Cornelissen, directeur van het Landelijk Samenwerkingsverband Aandachtswijken aan het begin van de conferentie ‘Ruimte voor burgers`. De verandering die in de lucht hangt, dat is de reden van deze conferentie op dit moment. Het LSA ziet de successen, maar zeker ook de tekortkomingen van het huidige wijkenbeleid. Nu de visitatiecommissie wijkenaanpak ook op deze tekortkomingen is gestuit en nu er flink wordt en moet worden bezuinigd is het een goed moment nogmaals te wijzen op het feit dat het anders kan en anders moet.
Starre man
"Toen het LSA minister Donner zijn visie en zijn plannen hieromtrent uitlegde, was de minister enthousiast", vertelt Cornelissen. "Hij zei zelfs dat het hem als muziek in de oren klonk en dat kwam voor ons best onverwacht, hij staat toch bekend als een starre man." Later op de dag, zo belooft Cornelissen, zal de voorzitter van het LSA meer duidelijkheid geven over de concrete plannen die het LSA heeft om ervoor te zorgen dat de wijkaanpak efficiënter en goedkoper wordt, met een meer sturende rol voor bewoners. En hopelijk zal de minister vandaag daar een antwoord op geven.
Wijk terugclaimen
In de zaal zitten 250 genodigden, allen mensen die met de wijkaanpak te maken hebben, zij het vanuit andere posities. De conferentie is georganiseerd door drie partijen, het LSA, het ministerie van BZK en KEI.
"Even kijken wie we allemaal in de zaal hebben", zegt Ruben Maes, de moderator van de dag. Om de beurt steken de verschillende partijen hun hand op. Naast de corporaties, de gemeenten en de politiek zijn ook bewoners ruim vertegenwoordigd zo blijkt. En terecht, want dat zijn de mensen waar het vandaag om draait. Maes benoemt het thema van de dag als volgt: we gaan kijken hoe bewoners de wijk kunnen terugclaimen.
Dat het wijkenbeleid draait om bewoners en met name om de participatie van die bewoners, benadrukken ook de volgende sprekers: Wim Deetman en René Scherpenisse van de visitatiecommissie wijkenaanpak.
Visitatiecommissie wijkenaanpak
Doordat wegens agendaproblemen de presentatie van de bevindingen van deze visitatiecommissie een week uitgesteld is, mogen de heren niet te diep ingaan op hun conclusies. "Ik moet praten en mijn mond dichthouden, en dat ga ik nu tien minuten doen", vertelt Deetman dan ook. En dat doet hij met verve. Hij vertelt dat de commissie mooie voorbeelden heeft gezien, maar dat er ook veel verbetering mogelijk is. Kortom het bekende: ‘we zijn op de goede weg, maar we zijn er nog niet, er is een lange adem nodig.` Wel wil hij een tipje van de sluier oplichten door te zeggen dat de commissie heeft gezien dat er veel meer moet worden ingezet op de wijkeconomie.
Scherpenisse blikt terug op zijn tijd als directeur van corporatie Woonbron. Hij vertelt hoe in de hoogtijdagen van de verzorgingsstaat bewonersparticipatie vooral ‘windowdressing` was. En dat er in die tijd eenzijdig samenstelde wijken ontstonden waarin bewoners weinig te vertellen hadden, maar passief werden gehouden door de staat. Er ontstond een verwende burger zonder inspraak. Woonbron heeft het roer omgegooid en ging zich dienstbaar opstellen. Ze gaven bewoners eigenaarschap en ze gaven huurders een stem in de Vereniging Van Eigenaren. Ze zagen in dat er wel met, in plaats van tegenover bewoners gewerkt kan worden aan herstructurering. Willen is kunnen. Hij vertelt dat hij gelooft in een terugtredende overheid binnen de wijken. Maar zegt hij: "Het mag geen eenvoudig bezuinigingstrucje zijn."
Links en rechts hebben gefaald
"Tot nu is het een interessante dag en het is duidelijk dat het onderwerp enorm leeft", zo concludeert Phillip Blond. Hij is de belangrijkste inspirator van deze dag. En niet alleen van deze dag, het is ook de belangrijkste inspirator van de Britse premier David Cameron. Phillip Blond is als oprichter van de denktank ResPublica de belangrijkste adviseur achter de Engelse Big Society-agenda.
In een bevlogen speech betoogt hij dat oud-links en oud-rechts hebben gefaald en dat de maatschappij binnenstebuiten moet worden gekeerd. De verzorgingsstaat heeft de aandachtswijken er niet bovenop geholpen. Het heeft mensen passief en individualistisch gemaakt. De vrije markt zorgt ervoor dat rijken rijker worden en armen, armer. "Kapitalisme is niet populair onder mensen zonder kapitaal!" De bezitloze klasse kan alleen opklimmen wanneer ze toegang krijgt tot collectief bezit, betoogt hij. Burgers moeten bezit, zeggenschap en daarmee verantwoordelijkheid krijgen, ook voor hun eigen wijk. "Alleen al vanuit puur economisch perspectief moeten mensen aan de bodem van de samenleving niet als passieve klasse worden behandeld, maar als producenten. Daarmee zorg je ervoor dat ze niet bij elk klein probleem aankloppen bij de overheid. Nee, ze moeten zelf hun problemen kunnen oplossen."
Hij vertelt dat grote bedrijven een rol kunnen spelen door zich nog meer te richten op opleiden en werkverschaffing in wijken. Hij zegt dat er een enorm potentieel aan vrijwilligers is. Hoe je die krijgt? "Het klinkt misschien een beetje gek, maar vraag het ze! Vraag of mensen concreet iets willen doen. Je zult verbaasd zijn over het antwoord. En, geef vrijwilligerswerk de status die het verdient. Het is toch raar dat mensen geen status kunnen verlenen aan vrijwilligerswerk? Terwijl status zo onnoemelijk belangrijk is." Het publiek hangt aan zijn lippen, er klinken veel instemmende geluiden.
Blonds betoog bevat veel feiten en cijfers ter onderbouwing. U kunt zijn PowerPoint-presentatie hier downloaden.
Development trusts
Een manier om mensen kansen te geven om producent te worden, is hen de mogelijkheid te bieden een gebouw te verwerven. Vanuit dat gebouw kunnen bewoners zowel activiteiten uitvoeren en diensten verlenen, als eigen geld verdienen. Daarnaast kunnen ze vanuit dat wijkgebouw onafhankelijke professionals aansturen. In Engeland bestaan er al 500 van deze development trusts. Het is een juridische term voor een wijkonderneming met een bestuur dat voor de meerderheid bestaat uit bewoners.
Het LSA onderhoudt nauwe contacten met de parapluorganisatie van de development trusts in het Verenigd Koninkrijk: Locality en heeft toegang tot hun kennis en ervaringen. Het LSA is al een tijd geleden geïnspireerd geraakt door de werking van development trusts. In 2009 ging het met een groep van 60 bewoners op bezoek bij verschillende trusts, en in mei 2011 heeft het met een kleinere groep de wijkondernemingen bezocht.
Nadat Blond heeft gespeecht, komt een groep mensen naar voren die mee zijn geweest op de laatste studiereis die het LSA organiseerde naar Engeland. Ton Sleeking (wethouder Emmen), Issanka van de Paal - Argyrakis (Woningcorporatie Trudo, Eindhoven), Laurens Wassen (bewoner Enschede) en Wilmien Haverkamp (wijkmanager Enschede) vertellen over hun motivatie om mee te gaan op deze reis en over hun bevindingen. Natuurlijk is hun motivatie verschillend. Maar allen geloven ze in loslaten en zien ze dat het moment daar is om echt iets te veranderen. Wijkmanager Haverkamp wilde mee omdat ze gelooft in de aanpak van een development trust. Ze ziet dat welzijnswerkers soms in de weg kunnen zitten voor bewoners. "Er kwam een tijd geleden een bewoner naar mij toe met de klacht dat de opbouwwerker die voor hen werkte de bewoners altijd afremde in plaats van stimuleerde. Nou dan moet je als gemeente duidelijk zijn. Die opbouwwerker werkt er nu niet meer."
Minster Donner schuift aan op de conferentie. Hij mag meteen aan het werk en ons toespreken. Dat doet hij door nog even in te gaan op de aanleiding van de conferentie, namelijk de uitnodiging van het LSA. Hij benoemt de belangrijkste vraag van de dag als volgt: Hoe laten we de burgers de ruimte om verantwoordelijkheid op te pakken? En, zegt hij er meteen achteraan, hoe reageer je als ze het niet oppakken?
Workshops
Om hier op verschillende onderdelen over na te denken, gaan de deelnemers uit elkaar om in workshops te werken, leren en discussiëren. De verschillende workshops zijn:
A. De wijkonderneming: ruimte voor bewoners en professionals
B. Woningbouwvereniging en woningstichting: samen het beste van twee werelden
C. De invloed van bewoners in de praktijk
D. Meer burger: de burger als aanbieder van publieke diensten
E. Werken voor de wijk: bewoners als opdrachtgever
F. Wijkaccomodatie voor bewoners? Door bewoners!
G. Van rijk naar wijk: lessen en toekomst van bewonersbudgetten
H. Emmen: "Het Trust-model; daar moeten we iets mee!"
Weer plenair
Als iedereen na intensieve workshops weer samen is, vraag Ruben Maes wat mensen daadwerkelijk van plan zijn om te gaan doen met de opgedane informatie. En er blijken mensen te zijn die meteen van plan zijn dingen anders aan te pakken in hun wijk. Zowel bewoners als ambtenaren spreken hun commitment uit.
Vertrouwen?
Marnix Norder, wethouder Stadsontwikkeling, Volkshuisvesting en Integratie van Den Haag is de volgende spreker. Zijn spreektijd is beperkt omdat het programma al ietwat uitgelopen is. Hij vertelt dat loslaten en terugtrekken een uitdaging is. Met name het geven van financiële verantwoordelijkheid is moeilijk, volgens hem. Zeker omdat hij voorbeelden kent waar het niet goed ging met deze financiële verantwoordelijkheid in handen van bewoners. " Maar", vraagt de moderator, "het gaat vandaag toch allemaal om ‘trust`, om vertrouwen?" "Eens", antwoordt Norder. Hij vindt dan ook dat er in de 21ste eeuw meer uitgegaan kan worden van de burger en zijn werkkracht. "Als wij bijvoorbeeld delen van de inzet en het geld dat we nu besteden aan het schoonhouden van de straat, over zouden kunnen dragen aan de wijk, zodat bewoners het zelf kunnen gaan doen, zou dat prachtig zijn."
Olof van der Wal, directeur van KEI vertelt dat we allemaal moeten en kunnen leren van elkaar en over dit onderwerp. KEI kenniscentrum, of een samenwerkingsverband van kenniscentra, kan daar zeker bij helpen. Je kunt nu niet één werkend model uitrollen over het hele land. Nee, iedereen moet gaan leren en allemaal in hun eigen tempo.
We doen het verkeerd!
En dan neemt LSA voorzitter Joke Bakker het woord. Ook haar wordt verteld dat er beperkt tijd is. "Toch neem ik mijn ruimte", zegt ze met een charmante glimlach. "Nu zijn de bewoners aan het woord." En ze neemt inderdaad haar tijd om een goede en duidelijke speech af te steken waarin duidelijk wordt hoe moeizaam de schakeling is tussen formeel professioneel handelen en de informele belevingswereld van bewoners die actief zijn in de wijkaanpak. Ze betoogt dat ondanks alle retoriek het vertrouwen van de overheid in bewoners nog ver te zoeken is. En dat de samenwerking tussen de professionele partijen in de wijk nog steeds stroef gaat. "Als puntje bij paaltje komt, zijn pogingen om afzonderlijk instellingsbelang vrijwillig onderschikt te maken aan één gezamenlijk doel nog nooit geslaagd. Niet omdat de mensen in de uitvoering dat niet zouden willen, maar omdat veel instellingen en ook de gemeenten zijn uitgegroeid tot silo`s met verticale commandotorens vol met managers en beleidsbedenkers die elkaar goed in de gaten houden, maar waar macht niet gedeeld kan worden." Ook het ‘loslaten` van bewoners lukt deze partijen niet. Ondanks het feit dat bewoners niet de aandacht en het geld van de wijkaanpak kwijt willen, moet ze concluderen: "we zijn helemaal niet op de goede weg, we doen het verkeerd."
Dan komt ze bij de uitleg van hoe het volgens het LSA nu dan wel moet. "We moeten onze ervaringen en die uit het buitenland gebruiken en een aanpak ontwikkelen die veel efficiënter is en bewoners werkelijk perspectief biedt op een betere maatschappelijke positie. Geef de bewoners echte macht, sturing van de wijkaanpak door en met bewoners in de wijk. Neem het totale concept van New Deals for Community (Engelse Wijkaanpak) over. Of ga zo mogelijk nog een stapje verder en geef de bewoners ook nog bezit. Als bewoners hier in wijkondernemingen kunnen werken die van hen zijn, waar zij in het bestuur zitten, eventueel aangevuld met raadsleden en vertegenwoordigers van relevante instellingen dan kan er een wijkonderneming ontstaan die van de wijk is en blijft. Zo`n wijkonderneming kan zich richten op dienstverlening in de wijk, met beroepskrachten in dienst. Zij kunnen geld verdienen vanuit hun gebouw, natuurlijk hebben ze ook nog geld nodig van de (lokale) overheid, het bedrijfsleven en loterijen. Maar ze is niet afhankelijk van de lokale overheid, maar van een onderhandelingsverhouding met de lokale overheid."
Projectplan
Bakker vertelt dat het LSA een projectplan voor een aantal experimenten heeft voorgelegd aan de minister. En het LSA heeft aangegeven welke aanvullende maatregelen het rijk zou kunnen nemen om een werkelijke omslag te stimuleren. In drie vragen vat ze de rollen van verschillende partijen in de wijk samen: "Vragen wij de gemeenten in Nederland of zij hiermee willen gaan experimenteren? Nee, wij vragen hen wel om te faciliteren.Vragen wij de professionals om hiermee te gaan experimenteren? Ja, maar alleen in opdracht van de bewoners. Gaan de bewoners deze verantwoordelijkheid dragen? Ja, maar alleen als de overige partijen vertrouwen geven en het loslaten begrijpen."
De volledige speech van Joke Bakker vindt u hier.
Een structurele omslag
Natuurlijk is dan het wachten op de reactie van de minister. Ondanks de lange dag en de hitte (het is de hele dag rond de 30 graden) is de zaal nog vol aandacht wanneer hij opkomt om het laatste woord te nemen. In zijn inleiding vertelt hij dat er al vele bewonersinitiatieven bestaan die de kant opgaan die het LSA zou willen en die ook de heer Blond heeft aangegeven, hij noemt MFA`s als voorbeeld waar bewoners gebouwen weliswaar niet in bezit, maar wel in beheer hebben. Ook ziet hij dat ook bewoners soms te maken hebben met tegenwerking. "Tussen droom en daad staan wetten en gemeenten." Hij ziet dat de bewonersparticipatie onder de wijkaanpak is toegenomen, maar dat er nog verbeteringen mogelijk zijn. En niet alleen in de wijken. We hebben de menskracht niet om de overheid voor elke dienst in te roepen, zegt hij. "Er moet een structurele omslag in denken en betrokkenheid komen."
Dan zegt hij de "handschoen op te pakken die het LSA hem heeft aangeboden". Hij wil gaan experimenteren met de wijkondernemingen en wel zo snel mogelijk. Om er ervaringen mee op te doen. Hij wijst erop dat dit nieuwe vormen van financiering vereist. Dat het belangrijk is om er voor te zorgen dat politiek en bestuur vooral niet te snel inspringen als het stokt. Of er meteen met 14 experimenten kan worden begonnen, zoals het LSA heeft voorgesteld, dat valt nog te bezien. Maar zeker is dat hij met de wijkondernemingen wil experimenteren.
De speech van de minister Donner vindt u hier.
Boodschap geland
Voor het LSA is dat natuurlijk goed nieuws. Ook is het goed nieuws dat onze boodschap is ‘geland`. Op de conferentie was duidelijk dat er een breed draagvlak is onder bewoners, ambtenaren en vertegenwoordigers van corporaties. Nu is het vooral belangrijk dat iedereen zich realiseert dat deze wijkondernemingen vanuit bewoners moeten ontstaan, van onderaf en nooit van bovenaf. Er moeten (beperkte) beginkapitalen komen, er moet juridische en financiële ruimte komen, er moeten trainingen en informatiebijeenkomsten komen voor bewoners, maar bovenal moet er een enorme mentaliteitsverandering komen bij alle partijen.
Bekijk hier een filmverslag van de dag, gemaakt door BZKtv.
Interessante documenten:
Concept notitie: meer rendement uit de wijkaanpak. Notitie die het LSA schreef in voorbereiding op het rondetafelgesprek over de lessen die wij kunnen trekken uit de wijkaanpak in Engeland.
Verslag rondetafelgesprek. Dit gesprek werd georganiseerd door KEI en LSA. Verschillende partners bespreken welke lessen te leren zijn van de wijkaanpak in Engeland in een rondetafelgesprek.
Corporaties in Nederland en de (on) mogelijkheden voor wijkondernemingen. Column van Guus Haest van Portaal Baarn - op persoonlijke titel
Het verslag van de studiereis naar Development Trusts van het LSA.
Toevertrouwen-aan-burgers.UK, artikel van Jos van der Lans over zijn bevindingen van de LSA-studiereis naar development trusts. Dit artikel werd in juni 2011 gepubliceerd in TSS-Tijdschrift voor sociale vraagstukken.